Trần Văn Ơn và phong trào học sinh yêu nước Sài Gòn – Những người trẻ đứng lên giữa đô thị bị tạm chiếm

Sài Gòn trong những năm đầu kháng chiến

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp trở lại và lan rộng.

Tại Sài Gòn – Chợ Lớn, cuộc đấu tranh không chỉ diễn ra ở các chiến khu hay trên những mặt trận có tiếng súng. Ngay trong thành phố, các tầng lớp nhân dân vẫn tìm nhiều hình thức để phản đối chính quyền thực dân và ủng hộ cuộc kháng chiến.

Trong số đó có học sinh, sinh viên.

Từ giữa năm 1949 đến đầu năm 1950, phong trào học sinh, sinh viên chống thực dân Pháp, phản đối đàn áp và đòi bảo đảm quyền học tập diễn ra ở nhiều nơi. Tại Sài Gòn, học sinh tổ chức bãi trường, bãi khóa; các tầng lớp nhân dân cũng tham gia những cuộc đấu tranh chống sưu thuế, chống bắt lính và đòi quyền lợi dân sinh.

Đây là một phong trào đặc biệt.

Những người tham gia phần lớn vẫn còn ngồi trên ghế nhà trường.

Nhưng họ đang sống trong một thành phố mà chiến tranh đã đi vào từng trường học, từng con đường và từng gia đình.

Những cuộc bãi khóa của học sinh Sài Gòn

Phong trào học sinh không xuất hiện đột ngột vào ngày 9/1/1950.

Nó được hình thành từ những hoạt động đấu tranh trước đó.

Học sinh bãi khóa.

Các trường liên hệ với nhau.

Những yêu sách được đưa ra.

Đòi mở cửa lại trường học.

Đòi trả tự do cho những học sinh bị bắt.

Đòi bảo đảm an ninh để học sinh được học tập.

Những yêu cầu ấy được chuyển từ từng trường thành tiếng nói chung của học sinh Sài Gòn – Chợ Lớn.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong phong trào lúc đó có học sinh từ nhiều trường như Pétrus Ký, Gia Long, Nguyễn Văn Khuê, Huỳnh Khương Ninh, cùng sinh viên Đại học Y – Dược và học sinh các trường chuyên nghiệp tham gia.

Mạng lưới ấy giúp phong trào vượt ra khỏi phạm vi một trường.

Một cuộc bãi khóa ở một nơi có thể trở thành lời kêu gọi ở nơi khác.

Một học sinh bị bắt có thể trở thành lý do để hàng trăm, hàng nghìn học sinh cùng lên tiếng.

Và từ những cuộc đấu tranh ấy, một thế hệ học sinh bắt đầu hình thành ý thức về trách nhiệm của mình đối với xã hội.

Trần Văn Ơn bước vào phong trào

Trong thế hệ học sinh ấy có Trần Văn Ơn.

Anh sinh ngày 29/5/1931 tại Bến Tre, sau đó lên Sài Gòn học tại Trường Pétrus Ký.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, năm 1947 Trần Văn Ơn tham gia phong trào học sinh yêu nước và gia nhập Hội Học sinh Việt Nam – Nam Bộ. Đầu năm 1950, anh là học sinh năm thứ nhất Ban Tú tài.

Trần Văn Ơn không phải một cán bộ quân sự.

Anh là học sinh.

Nhưng trong hoàn cảnh lịch sử ấy, hoạt động của học sinh yêu nước đã trở thành một bộ phận của phong trào đấu tranh trong đô thị.

Đó cũng là điều khiến câu chuyện Trần Văn Ơn có ý nghĩa đặc biệt.

Anh không bước vào lịch sử từ một trận đánh trên chiến trường.

Anh bước vào lịch sử từ một phong trào của những người trẻ đang ngồi trên ghế nhà trường.

Buổi sáng 9/1/1950

Khoảng 7 giờ 30 phút sáng 9/1/1950, Trần Văn Ơn cùng gần 30 học sinh đại diện cho học sinh nội trú Trường Pétrus Ký tập trung trên đường D'Espagne, nay là đường Lê Thánh Tôn.

Theo lời kể của ông Lê Trung Nghĩa, một cựu học sinh Pétrus Ký và là người có mặt cùng Trần Văn Ơn hôm ấy, tại điểm tập trung đã có khoảng 300 học sinh từ các trường trung học. Sau đó số người tiếp tục tăng lên.

Mỗi trường cử đại diện.

Những yêu sách được đưa ra rất cụ thể:

Trả tự do cho học sinh bị bắt.

Mở cửa trường công.

Không bắt giữ học sinh một cách vô cớ.

Đó là những yêu cầu được hình thành từ chính đời sống học đường lúc bấy giờ.

Từ Nha học chánh, đoàn biểu tình tiếp tục hướng về Dinh Thủ hiến Nam phần.

Theo Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, tổng số người tham gia ngày hôm đó lên tới hơn 2.000 học sinh, sinh viên cùng nhiều giáo viên và khoảng 7.000 người dân Sài Gòn – Chợ Lớn.

Một cuộc đấu tranh của học sinh đã trở thành một cuộc xuống đường có sự tham gia của đông đảo nhân dân thành phố.

Khi những người trẻ đối mặt với đàn áp

Chính quyền thực dân Pháp đã chuẩn bị lực lượng để đối phó.

Theo hồi ức của nhân chứng Lê Trung Nghĩa, cảnh sát và lính cứu hỏa được huy động, trong đó có xe vòi rồng và lực lượng mang súng, dùi cui.

Tình hình ngày càng căng thẳng.

Đoàn biểu tình vẫn tiếp tục đưa yêu sách.

Rồi đàn áp xảy ra.

Theo tư liệu của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, cảnh sát và binh lính đánh đập, bắn vào đoàn biểu tình; khoảng 30 học sinh bị thương và 150 người bị bắt.

Trần Văn Ơn nằm trong số những người ở tuyến đầu của cuộc đấu tranh.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận anh đã đứng ra bảo vệ những học sinh nhỏ tuổi và các nữ sinh khi đoàn biểu tình bị đàn áp. Sau đó anh trúng đạn và hy sinh.

Anh được đưa vào Bệnh viện Chợ Rẫy.

Nhưng những vết thương quá nặng.

Ngày 9/1/1950, Trần Văn Ơn qua đời khi chưa tròn 19 tuổi.

Từ một học sinh đến biểu tượng của cả phong trào

Sự hy sinh của Trần Văn Ơn không làm phong trào học sinh dừng lại.

Ngược lại, nó khiến sự phẫn nộ trong học sinh và nhân dân Sài Gòn – Chợ Lớn lan rộng.

Ngày 12/1/1950, lễ tang Trần Văn Ơn được tổ chức.

Nhưng đó không còn là một lễ tang bình thường.

Theo Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, công nhân, người đạp xích lô, xe kéo, taxi, người buôn bán, báo chí và nhiều tầng lớp khác cùng xuống đường; đám tang trở thành một cuộc biểu tình phản đối chính quyền thực dân. Toàn thành phố diễn ra bãi công, bãi thị và bãi khóa.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận cuộc đưa tang thu hút hơn 5 vạn người và lễ truy điệu Trần Văn Ơn cũng được tổ chức ở nhiều địa phương trong cả nước.

Một học sinh đã hy sinh.

Nhưng từ sự hy sinh ấy, phong trào đã vượt ra khỏi phạm vi trường học.

Tên Trần Văn Ơn trở thành tên gọi gắn với cả một thế hệ học sinh, sinh viên yêu nước.

Ngày 9/1 trở thành ngày truyền thống

Tháng 2/1950, Đại hội toàn quốc Liên đoàn Thanh niên Việt Nam lần thứ nhất họp tại Việt Bắc.

Đại hội quyết định lấy ngày 9/1 hằng năm làm Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam, để ghi nhận tinh thần đấu tranh của học sinh, sinh viên và sự hy sinh của Trần Văn Ơn trong sự kiện ngày 9/1/1950.

Như vậy, chỉ trong một thời gian rất ngắn, một sự kiện diễn ra trên đường phố Sài Gòn đã trở thành một mốc của phong trào học sinh, sinh viên trên phạm vi cả nước.

Điều đó cho thấy sức lan tỏa của phong trào lúc bấy giờ.

Từ trường học đến đường phố.

Từ Sài Gòn – Chợ Lớn đến nhiều địa phương khác.

Từ một cuộc đấu tranh của học sinh đến một ngày truyền thống được duy trì qua nhiều thế hệ.

Những người trẻ không chỉ có một Trần Văn Ơn

Khi nhắc đến ngày 9/1, tên Trần Văn Ơn thường được nhắc đầu tiên.

Nhưng cần nhớ rằng ông không đứng một mình.

Phía sau ông là hàng nghìn học sinh, sinh viên đã tham gia các cuộc bãi khóa, biểu tình và đấu tranh trong những năm đầu kháng chiến.

Ngày 9/1/1950 có hơn 2.000 học sinh, sinh viên cùng nhiều giáo viên và khoảng 7.000 người dân tham gia.

Đó là một phong trào tập thể.

Có người viết truyền đơn.

Có người tham gia bãi khóa.

Có người đại diện cho trường mình.

Có người xuống đường.

Có người bị bắt.

Có người bị thương.

Và có Trần Văn Ơn đã hy sinh.

Vì thế, câu chuyện về Trần Văn Ơn cũng là câu chuyện về cả một thế hệ học sinh Sài Gòn trong những năm đầu của cuộc kháng chiến.

Từ những cuộc bãi khóa đến một truyền thống lâu dài

Phong trào năm 1950 không phải điểm kết thúc.

Trong những thập niên sau, học sinh, sinh viên Sài Gòn tiếp tục trở thành một lực lượng đáng chú ý trong các phong trào đấu tranh đô thị.

Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận từ sau năm 1954, phong trào học sinh, sinh viên Sài Gòn tiếp tục phát triển với nhiều hình thức: đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ, chống bắt lính, chống đàn áp và phản đối các chính sách giáo dục bị áp đặt.

Đến những năm 1960–1970, phong trào chuyển sang nhiều hình thức mạnh mẽ hơn.

Nhưng ngày 9/1/1950 vẫn là một dấu mốc đặc biệt.

Bởi đó là một trong những thời điểm sớm nhất cho thấy sức mạnh của học sinh, sinh viên khi họ cùng đứng lên trong một phong trào có tổ chức.

Và Trần Văn Ơn trở thành cái tên tiêu biểu gắn với thời điểm ấy.

Lời kết

Trần Văn Ơn chỉ sống chưa đầy 19 năm.

Nhưng trong quãng đời ngắn ngủi ấy, anh đã trải qua một thời kỳ mà học sinh không thể tách mình khỏi những biến động của đất nước.

Anh bước vào phong trào từ Trường Pétrus Ký.

Cùng những người bạn học tham gia các hoạt động đấu tranh.

Ngày 9/1/1950, anh đứng trong đoàn biểu tình của học sinh, sinh viên Sài Gòn – Chợ Lớn.

Và anh không trở về sau cuộc đàn áp hôm ấy.

Nhưng câu chuyện của anh cũng cho thấy một điều khác:

Trần Văn Ơn không phải là một người trẻ đứng lên một mình.

Sau anh là hàng nghìn học sinh, sinh viên.

Bên cạnh họ là giáo viên, công nhân, người lao động và nhiều tầng lớp nhân dân Sài Gòn – Chợ Lớn.

Ngày 12/1, họ cùng xuống đường tiễn đưa người học sinh đã hy sinh.

Một tháng sau, ngày 9/1 được chọn làm Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam.

Hơn bảy thập niên đã trôi qua.

Trường học ngày nay đã khác.

Sài Gòn năm xưa cũng đã trở thành một thành phố khác.

Nhưng cái tên Trần Văn Ơn vẫn còn được nhắc lại mỗi tháng Giêng.

Không chỉ để nhớ một người học sinh đã ngã xuống.

Mà để nhớ về một thế hệ học sinh đã bước ra khỏi cổng trường, mang theo tình yêu quê hương và đặt tuổi trẻ của mình vào những biến động lớn của lịch sử.