Trần Văn Trà và cuộc tranh luận “đánh Mỹ khác đánh ngụy thế nào” – Những bài học sau Bàu Bàng 1965

1. Một câu hỏi xuất hiện sau những trận đầu đánh Mỹ

Năm 1965, chiến trường miền Nam thay đổi rất nhanh.

Sau Bình Giã và Đồng Xoài, quân Mỹ bắt đầu trực tiếp đưa lực lượng chiến đấu vào miền Nam. Từ đây, lực lượng chủ lực cách mạng phải đối đầu với một quân đội có ưu thế lớn về pháo binh, không quân, thiết giáp và khả năng cơ động bằng trực thăng.

Trên chiến trường miền Đông Nam Bộ, những trận Đất Cuốc, Bàu Bàng – Dầu Tiếng trở thành những cuộc thử nghiệm thực tế đầu tiên.

Trần Văn Trà khi đó là Ủy viên Quân ủy Miền, Phó Bí thư Quân ủy Miền, Tư lệnh Bộ Chỉ huy quân sự Miền, cương vị ông giữ từ tháng 10-1963 đến tháng 11-1967.

Sau Bàu Bàng, câu hỏi đặt ra không còn đơn giản là có đánh được quân Mỹ hay không.

Mà là:

Đánh Mỹ bằng cách nào để thắng Mỹ?

2. Bàu Bàng đem lại một kết quả, nhưng chưa phải một lời giải

Ngày 12-11-1965, Sư đoàn 9 đánh lực lượng Mỹ tại Bàu Bàng.

Trận đánh cho thấy quân Mỹ không phải một đối tượng bất khả chiến bại. Khi bộ đội áp sát, chia cắt đội hình, đánh vào sở chỉ huy và những vị trí quan trọng, ưu thế về hỏa lực và cơ giới của đối phương bị hạn chế.

Nhưng đó mới chỉ là một trận đánh.

Sau trận Bàu Bàng, Trần Văn Trà và Hoàng Cầm báo cáo với Nguyễn Chí Thanh về diễn biến, kết quả và kinh nghiệm của những trận đầu Sư đoàn 9 đối đầu quân Mỹ. Những kinh nghiệm ấy trở thành một phần cơ sở thực tiễn để Quân ủy Miền bàn về cách đánh trong tình hình mới.

Điều đáng chú ý là lúc này chưa có một “công thức đánh Mỹ” hoàn chỉnh.

Những cán bộ đã trực tiếp chạm trán quân Mỹ có nhận xét khác nhau. Một số chiến sĩ lo ngại quân Mỹ có nhiều bom, nhiều đạn, hỏa lực mạnh và thể hình lớn. Những người đã trực tiếp chiến đấu lại nhận thấy quân Mỹ cũng có những điểm yếu trong vận động và tổ chức đội hình.

Chính vì thế, vấn đề cần giải quyết không phải bằng một mệnh lệnh đơn giản.

Phải đánh rồi tổng kết, tổng kết rồi điều chỉnh cách đánh.

3. Cuộc tranh luận tại hội nghị Quân ủy Miền

Cuối năm 1965, Quân ủy Miền tổ chức một hội nghị mở rộng để bàn những vấn đề cấp bách khi Mỹ chuyển sang chiến lược “Chiến tranh cục bộ”.

Trần Văn Trà và Hoàng Cầm trình bày những kinh nghiệm mới nhất từ các trận đánh của Sư đoàn 9.

Cuộc thảo luận nhanh chóng tập trung vào một câu hỏi lớn:

“Ta đánh Mỹ khác đánh ngụy thế nào?”

Theo hồi ức được Báo Quân đội nhân dân đăng lại, cuộc tranh luận diễn ra rất sôi nổi. Có ý kiến cho rằng phải thận trọng vì lực lượng chủ lực của ta còn mỏng. Có người cho rằng cần tập trung huấn luyện, chuẩn bị để đối đầu với quân Mỹ. Một số ý kiến khác tập trung vào những ưu thế rõ rệt của quân Mỹ về bom đạn và hỏa lực.

Nhưng điều quan trọng là hội nghị không đưa ra một “bí quyết” có sẵn.

Nguyễn Chí Thanh thẳng thắn xác định rằng thực tiễn lúc đó chưa đủ để giải đáp hoàn chỉnh câu hỏi đánh Mỹ như thế nào. Cách giải quyết là tiếp tục đưa bộ đội vào thực tế chiến đấu, đồng thời xây dựng quyết tâm đánh Mỹ và từ thực tiễn tìm ra cách đánh phù hợp.

Đó là một điểm đáng chú ý trong quá trình hình thành nghệ thuật tác chiến của lực lượng chủ lực miền Nam.

Cách đánh không được hình thành chỉ trên bản đồ.

Nó được rút ra từ những trận đánh cụ thể.

4. Trần Văn Trà và yêu cầu phải nhìn thẳng vào đối tượng tác chiến mới

Ở cấp Bộ Chỉ huy Miền, Trần Văn Trà đứng trước một nhiệm vụ khác với người chỉ huy trực tiếp một trận đánh.

Ông phải nhìn toàn bộ chiến trường B2: nơi nào có thể tập trung chủ lực, nơi nào cần phân tán, lúc nào đánh cứ điểm, lúc nào đánh quân cơ động, và quan trọng nhất là làm thế nào để tránh bị cuốn vào thế trận mà ưu thế hỏa lực của quân Mỹ có thể phát huy tối đa.

Những trận Bàu Bàng – Dầu Tiếng cuối năm 1965 cho thấy một số kinh nghiệm ban đầu: đánh vào đội hình đang triển khai hoặc cơ động; áp sát để hạn chế hỏa lực; chia cắt từng bộ phận; tập trung lực lượng vào mục tiêu có lợi; đánh nhanh rồi cơ động khỏi khu vực trước khi đối phương tập trung được hỏa lực lớn.

Nhưng đây vẫn là quá trình thử nghiệm.

Trận Bàu Bàng không thể tự nó giải đáp toàn bộ bài toán.

Những trận ở Núi Thành, Vạn Tường, Plây Me – Ia Đrăng và các chiến trường khác trong năm 1965 tiếp tục cung cấp những kinh nghiệm khác nhau về cách đối phó với quân Mỹ.

Vì vậy, câu hỏi “đánh Mỹ thế nào” được giải quyết từng bước, qua nhiều chiến trường và nhiều cấp độ chỉ huy.

5. Từ “dám đánh” đến tìm cách đánh hiệu quả

Một nội dung quan trọng của hội nghị cuối năm 1965 là xây dựng quyết tâm đánh Mỹ.

Theo hồi ức được QĐND đăng tải, sau khi nghe những người trực tiếp chiến đấu kể lại, Nguyễn Chí Thanh cho rằng điều trước mắt là phải có quyết tâm dám đánh và quyết thắng quân Mỹ; còn cách đánh cụ thể phải tiếp tục được tìm kiếm qua thực tiễn.

Từ quá trình đó, những khẩu hiệu như “Tìm Mỹ mà đánh, tìm ngụy mà diệt” và “bám thắt lưng Mỹ mà đánh” dần xuất hiện và trở thành những phương châm quen thuộc trên chiến trường. Nhân Dân sau này tổng kết tư tưởng tác chiến nổi bật được rút ra là “ở gần và đánh gần”, nhằm hạn chế ưu thế hỏa lực phi pháo của quân Mỹ.

Cần phân biệt rõ: những khẩu hiệu ấy không phải đã xuất hiện đầy đủ ngay sau một trận Bàu Bàng.

Chúng là kết quả của một quá trình tổng kết từ nhiều trận đánh, trong đó những trận đầu năm 1965 có vai trò cung cấp thực tiễn quan trọng.

6. Một cuộc tìm kiếm kéo dài suốt cuộc chiến

Sau hội nghị cuối năm 1965, quân Mỹ tiếp tục mở cuộc phản công chiến lược mùa khô 1965–1966.

Bộ Chỉ huy Miền phải tiếp tục thử nghiệm cách đánh trong điều kiện đối phương có khả năng huy động lực lượng lớn, cơ động bằng trực thăng, sử dụng pháo binh và không quân với mật độ cao.

Những kinh nghiệm thu được ở Bàu Bàng, Dầu Tiếng và các chiến trường khác tiếp tục được kiểm nghiệm trong những trận đánh sau đó.

Vì thế, nói về cuộc tranh luận “đánh Mỹ khác đánh ngụy thế nào?” không nên hiểu đó là một cuộc họp rồi lập tức có câu trả lời hoàn chỉnh.

Đúng hơn, đó là một quá trình tìm kiếm cách đánh, bắt đầu từ những trận đầu tiên quân Mỹ trực tiếp tham chiến và tiếp tục qua nhiều năm chiến tranh.

Trần Văn Trà là một trong những người trực tiếp tham gia quá trình ấy ở cấp chỉ huy chiến trường. Cùng với các tướng lĩnh và cán bộ chỉ huy khác, ông phải biến những bài học từ từng trận đánh thành những điều chỉnh về tổ chức lực lượng, lựa chọn mục tiêu và phương thức tác chiến. Cương vị Tư lệnh Bộ Chỉ huy Miền của ông trong giai đoạn 1963–1967 được các nguồn chính thống ghi nhận trong mạch các chiến thắng Đất Cuốc, Bình Giã, Đồng Xoài và những trận đánh chống quân Mỹ sau đó.

Lời kết

Sau Bàu Bàng, điều quan trọng nhất không phải là một kết luận rằng quân Mỹ mạnh hay yếu.

Điều quan trọng là Bộ Chỉ huy Miền nhận ra rằng một đối tượng tác chiến mới đòi hỏi những cách đánh mới.

Cuộc tranh luận cuối năm 1965 vì thế có ý nghĩa như một cuộc kiểm nghiệm lại nhận thức: từ kinh nghiệm đánh quân đội Sài Gòn, lực lượng chủ lực phải tìm cách thích ứng với quân Mỹ, một đối thủ có ưu thế rất lớn về hỏa lực và cơ động.

Trần Văn Trà, ở cương vị Tư lệnh Bộ Chỉ huy Miền, là một trong những người trực tiếp tham gia quá trình ấy.

Và câu trả lời không nằm trong một cuộc họp.

Nó tiếp tục được tìm thấy trên chiến trường — qua từng trận đánh, từng lần rút kinh nghiệm và từng cách tổ chức lực lượng mới.