Trần Văn Trà và quyết định thay đổi cách đánh ở Xuân Lộc Tháng 4 năm 1975, khi cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân đang tiến đến thời khắc quyết định, tại cửa ngõ phía Đông Sài Gòn, trận chiến Xuân Lộc diễn ra vô cùng ác liệt. Giữa lúc các đơn vị Quân giải phóng gặp nhiều khó khăn trước tuyến ph

Trần Văn Trà và quyết định thay đổi cách đánh ở Xuân Lộc

Tháng 4 năm 1975, khi cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân đang tiến đến thời khắc quyết định, tại cửa ngõ phía Đông Sài Gòn, trận chiến Xuân Lộc diễn ra vô cùng ác liệt. Giữa lúc các đơn vị Quân giải phóng gặp nhiều khó khăn trước tuyến phòng thủ kiên cố của đối phương, Thượng tướng Trần Văn Trà trực tiếp tham gia chỉ đạo, cùng các chỉ huy chiến dịch nghiên cứu, điều chỉnh phương án tác chiến. Quyết định chuyển từ tiến công trực diện sang bao vây, chia cắt và đánh lực lượng ứng cứu đã góp phần làm thay đổi cục diện chiến trường, đưa chiến dịch đến thắng lợi ngày 21/4/1975.

Thượng tướng Trần Văn Trà (1919–1996), Tư lệnh Quân giải phóng miền Nam Việt Nam, người tham gia chỉ đạo chiến dịch Xuân Lộc tháng 4/1975. Ảnh tư liệu.

“Cánh cửa thép” trên đường tiến về Sài Gòn

Sau những thắng lợi liên tiếp của Quân giải phóng tại Tây Nguyên, Trị Thiên – Huế và Đà Nẵng trong tháng 3/1975, cục diện chiến tranh miền Nam chuyển biến nhanh chóng. Các lực lượng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa phải thu hẹp phạm vi phòng thủ, tập trung bảo vệ những khu vực còn giữ được, đặc biệt là các tuyến đường dẫn vào Sài Gòn.

Trong thế trận ấy, Xuân Lộc, thị xã thuộc tỉnh Long Khánh, giữ vị trí chiến lược quan trọng. Nằm cách Sài Gòn khoảng 60 km về phía Đông Bắc, nơi đây án ngữ những tuyến giao thông huyết mạch nối miền Đông Nam Bộ với Biên Hòa và Sài Gòn.

Đối với chính quyền Sài Gòn, Xuân Lộc không chỉ là một vị trí quân sự mà còn mang ý nghĩa chính trị và tinh thần. Nếu phòng tuyến này bị phá vỡ, hệ thống bảo vệ Sài Gòn từ hướng Đông sẽ chịu một đòn giáng nghiêm trọng.

Bởi vậy, Sư đoàn 18 bộ binh Việt Nam Cộng hòa cùng các lực lượng tăng cường được tổ chức phòng thủ tại đây. Hệ thống công sự, trận địa hỏa lực, các vị trí trọng yếu và những đơn vị cơ động được huy động nhằm ngăn chặn bước tiến của Quân giải phóng.

Xuân Lộc trở thành một trong những chiến trường quyết liệt nhất trong những ngày cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Quân giải phóng tiến qua một tuyến phố tại Xuân Lộc trong chiến dịch tháng 4/1975. Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam.

Những ngày chiến đấu giằng co

Ngày 9/4/1975, chiến dịch tiến công Xuân Lộc bắt đầu. Các đơn vị chủ lực, trong đó có Sư đoàn 7 và Sư đoàn 341 thuộc lực lượng tiến công của Quân đoàn 4, đồng loạt đánh vào những mục tiêu quan trọng trong và ngoài thị xã. Sư đoàn 6 đảm nhiệm nhiệm vụ chia cắt, khống chế các tuyến giao thông và đánh lực lượng ứng cứu.

Ngay trong ngày đầu, Quân giải phóng chiếm được nhiều vị trí, tạo ra những bàn đạp quan trọng trong thị xã. Tuy nhiên, đối phương tổ chức chống trả quyết liệt, tận dụng hệ thống phòng ngự đã chuẩn bị cùng hỏa lực pháo binh, không quân để ngăn chặn các đợt tiến công.

Những ngày tiếp theo, chiến sự diễn ra căng thẳng. Các vị trí vừa chiếm được phải liên tục chống phản kích. Đơn vị tiến công chịu thương vong, trong khi lực lượng phòng thủ được tăng cường thêm quân và phương tiện chiến đấu.

Trên thực địa, việc đánh chiếm từng mục tiêu trong khu vực đô thị trở nên khó khăn. Khi quân tiến công tập trung vào những vị trí đã được củng cố vững chắc, ưu thế phòng ngự và hỏa lực của đối phương có điều kiện phát huy.

Sau nhiều ngày chiến đấu, Quân giải phóng tuy giành được một số kết quả nhưng chưa thể nhanh chóng giải quyết toàn bộ tuyến phòng thủ Xuân Lộc.

Trong khi đó, yêu cầu chiến lược đặt ra ngày càng cấp bách. Các cánh quân đang phát triển thế tiến công trên nhiều hướng, chuẩn bị cho trận quyết chiến cuối cùng tại Sài Gòn – Gia Định.

Xuân Lộc không thể trở thành nơi kéo dài chiến sự, tiêu hao lực lượng một cách không cần thiết.

Xe tăng và các chiến sĩ Quân giải phóng trong chiến dịch Xuân Lộc tháng 4/1975. Ảnh tư liệu đăng trên Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV).

Trần Văn Trà và bước ngoặt tại sở chỉ huy

Trước tình hình chiến trường diễn biến phức tạp, vấn đề đặt ra với Bộ Chỉ huy chiến dịch không còn đơn thuần là tăng thêm sức mạnh để tiếp tục đánh vào thị xã. Điều quan trọng hơn là tìm được cách đánh thích hợp, phát huy ưu thế của lực lượng tiến công và hạn chế những tổn thất không cần thiết.

Thượng tướng Trần Văn Trà, khi đó là Tư lệnh Quân giải phóng miền Nam Việt Nam, là người có nhiều năm kinh nghiệm chỉ huy chiến trường Nam Bộ. Ông hiểu rõ địa hình miền Đông Nam Bộ, các tuyến giao thông chiến lược và mối liên hệ giữa những cụm phòng thủ bao quanh Sài Gòn.

Theo các tư liệu lịch sử, trong những ngày chiến sự căng thẳng, ông đã trực tiếp tham gia chỉ đạo, nắm tình hình, trao đổi với những người chỉ huy và nghiên cứu phương án điều chỉnh.

Ngày 13/4/1975 trở thành một mốc quan trọng.

Cùng ngày, Bộ Tổng Tư lệnh chỉ đạo Bộ Chỉ huy chiến dịch không bổ sung thêm lực lượng vào hướng Xuân Lộc mà sử dụng lực lượng hiện có, chuyển cách đánh cho phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ.

Sau khi đánh giá tương quan lực lượng và diễn biến chiến trường, Bộ Chỉ huy chiến dịch cùng Bộ Tư lệnh Quân đoàn 4 điều chỉnh phương thức tác chiến.

Thay vì tiếp tục tập trung phần lớn lực lượng tiến công trực diện vào những vị trí phòng thủ kiên cố trong thị xã, Quân giải phóng chuyển trọng tâm sang đánh các mục tiêu bên ngoài, cắt đứt những tuyến đường chi viện, cô lập Xuân Lộc khỏi hệ thống phòng thủ phía sau.

Điểm đặc sắc của quyết định này nằm ở cách nhìn nhận lại vai trò của Xuân Lộc trong toàn bộ thế trận.

Một vị trí phòng thủ dù kiên cố đến đâu cũng khó duy trì hiệu quả nếu bị tách khỏi hậu phương, mất khả năng nhận tiếp tế và không còn được các lực lượng cơ động hỗ trợ.

Thay vì chỉ tập trung đánh vào nơi đối phương đang mạnh nhất, Bộ Chỉ huy lựa chọn tiến công vào những mối liên kết tạo nên sức mạnh của cả phòng tuyến.

Đó là sự chuyển biến quan trọng từ đánh chiếm trực tiếp sang bao vây, chia cắt, đánh quân ứng cứu và làm suy yếu khả năng phòng thủ của đối phương.

Các tướng lĩnh Bộ Chỉ huy Quân giải phóng miền Nam tại chiến khu miền Đông năm 1967. Từ trái sang: Nguyễn Thị Định, Trần Văn Trà, Trần Độ và Lê Trọng Tấn. Ảnh tư liệu, Báo Nhân Dân.

Không đánh mạnh vào nơi mạnh nhất

Theo phương án được điều chỉnh, một bộ phận lực lượng tiếp tục giữ các bàn đạp đã chiếm được trong thị xã, duy trì áp lực chiến đấu và kiềm chế quân phòng thủ.

Trong khi đó, những lực lượng chủ yếu được tổ chức lại để tiến công các mục tiêu có ý nghĩa quyết định ở vòng ngoài.

Ngã ba Dầu Giây trở thành một trọng điểm quan trọng. Đây là đầu mối giao thông nối Quốc lộ 1 với Quốc lộ 20, có vai trò đặc biệt đối với hoạt động cơ động và tiếp viện giữa Xuân Lộc với những khu vực lân cận.

Kiểm soát được khu vực này sẽ tạo điều kiện cắt đứt tuyến đường từ Biên Hòa lên Xuân Lộc, đồng thời ngăn các đơn vị đối phương từ những hướng khác đến hỗ trợ.

Ở hướng Nam, lực lượng Quân giải phóng tiếp tục thực hiện nhiệm vụ khống chế tuyến đường số 2 đi Bà Rịa, thu hẹp thêm khả năng cơ động của đối phương.

Một nhiệm vụ quan trọng khác được giao cho pháo binh là tập trung hỏa lực khống chế sân bay Biên Hòa. Đây là căn cứ không quân lớn, có vai trò hỗ trợ các lực lượng phòng thủ trên hướng Đông Sài Gòn.

Việc uy hiếp căn cứ này không chỉ tác động đến khả năng sử dụng không quân của đối phương mà còn gây áp lực lên cả hệ thống phòng thủ khu vực Biên Hòa – Xuân Lộc.

Cách đánh mới tạo ra một sự thay đổi căn bản: Quân giải phóng không cần đồng thời tiêu diệt toàn bộ các vị trí trong thị xã bằng những đợt đột phá trực diện, mà tập trung phá vỡ khả năng liên kết, cơ động và tiếp viện của đối phương.

Đây cũng là cách tận dụng thời cơ khi toàn bộ chiến trường miền Nam đang chuyển biến nhanh chóng theo hướng có lợi cho cuộc Tổng tiến công.

Chiến sĩ Quân giải phóng bên một khẩu pháo tại khu vực Trường Thiết giáp Nước Trong trong tháng 4/1975. Ảnh tư liệu đăng trên Báo Nhân Dân, minh họa chiến sự trên hướng Đông Sài Gòn.

Khi thế trận bắt đầu chuyển hướng

Từ ngày 15/4/1975, phương án tác chiến mới được triển khai mạnh mẽ trên thực địa.

Pháo binh Quân giải phóng tập kích sân bay Biên Hòa. Đồng thời, Sư đoàn 6 cùng Trung đoàn 95B tiến công các lực lượng đối phương tại khu vực Gia Kiệm – Dầu Giây.

Những trận đánh này nhanh chóng tạo ra kết quả quan trọng. Quân giải phóng làm chủ ngã ba Dầu Giây, cắt đứt các đoạn đường chiến lược, khiến tuyến liên lạc và tiếp viện giữa Xuân Lộc với Biên Hòa bị gián đoạn nghiêm trọng.

Trong hai ngày 16 và 17/4, các lực lượng tiến công tiếp tục đánh chặn những đơn vị đối phương tìm cách mở đường từ phía Biên Hòa lên Xuân Lộc.

Khi các tuyến giao thông bị khống chế, khả năng chi viện cho lực lượng phòng thủ trong thị xã ngày càng hạn chế. Những đơn vị đối phương đóng tại Xuân Lộc đứng trước nguy cơ bị cô lập và phải đối phó với sức ép ngày càng lớn từ nhiều hướng.

Điểm đáng chú ý là sự thay đổi cục diện không chỉ đến từ việc chiếm thêm những mục tiêu quân sự. Quan trọng hơn, thế trận phòng thủ vốn dựa vào sự liên kết giữa Xuân Lộc, Biên Hòa và các đơn vị cơ động đã bị phá vỡ.

Đến chiều tối 20/4, lực lượng đối phương ở Xuân Lộc tổ chức rút chạy. Ngày 21/4/1975, Quân giải phóng làm chủ thị xã Xuân Lộc và toàn tỉnh Long Khánh.

Sau 12 ngày đêm chiến đấu quyết liệt, chiến dịch kết thúc thắng lợi.

Xe thiết giáp và bộ đội Quân giải phóng trong chiến dịch Xuân Lộc tháng 4/1975. Ảnh: Thông tấn xã Việt Nam.

Bản lĩnh người chỉ huy trong giờ phút quyết định

Chiến thắng Xuân Lộc là kết quả của sự lãnh đạo, chỉ đạo chiến lược của Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương, Bộ Tổng Tư lệnh; sự chỉ huy trực tiếp của Bộ Chỉ huy chiến dịch và tinh thần chiến đấu của các lực lượng tham gia.

Trong thắng lợi chung ấy, vai trò của Thượng tướng Trần Văn Trà nổi bật ở khả năng nắm bắt thực tiễn chiến trường, cùng tập thể chỉ huy kịp thời điều chỉnh phương án tác chiến khi tình hình thay đổi.

Ông không chỉ nhìn vào những vị trí đã chiếm được hay những mục tiêu còn chưa hoàn thành, mà còn xem xét toàn bộ mối liên hệ giữa Xuân Lộc với hệ thống phòng thủ phía Đông Sài Gòn.

Từ cách nhìn ấy, việc tiếp tục đánh mạnh vào nội ô không còn là lựa chọn duy nhất. Một phương án khác được triển khai, trong đó thế bao vây, chia cắt và khả năng cơ động của lực lượng tiến công trở thành những nhân tố quan trọng quyết định thắng lợi.

Câu chuyện về quyết định thay đổi cách đánh tại Xuân Lộc vì thế không chỉ phản ánh tài thao lược của một vị tướng dày dạn kinh nghiệm, mà còn thể hiện bản lĩnh dám nhìn thẳng vào khó khăn, kịp thời thay đổi phương pháp để hoàn thành nhiệm vụ.

Đối với những người lính trực tiếp chiến đấu, thắng lợi ấy được đánh đổi bằng biết bao gian khổ, mất mát và hy sinh. Phía sau mỗi bước tiến là sự kiên cường của những đơn vị bám trụ trong thị xã, những cán bộ, chiến sĩ chiến đấu ở vòng ngoài và các lực lượng bảo đảm cho chiến dịch.

Sự hy sinh ấy góp phần làm nên một chiến thắng có ý nghĩa đặc biệt trong những ngày cuối cùng của cuộc kháng chiến.

Chiến trường Xuân Lộc với những phương tiện quân sự bị phá hủy trong cuộc chiến đấu tháng 4/1975. Ảnh tư liệu Thông tấn xã Việt Nam, đăng trên Báo Bình Phước.

Từ Xuân Lộc đến ngày toàn thắng

Chiến thắng Xuân Lộc ngày 21/4/1975 đã làm tan vỡ một mắt xích trọng yếu trong hệ thống phòng thủ Sài Gòn từ hướng Đông, tạo điều kiện thuận lợi để các binh đoàn chủ lực chuẩn bị tiến công vào trung tâm đầu não của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

Cũng trong ngày 21/4, Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu tuyên bố từ chức, phản ánh cuộc khủng hoảng chính trị và quân sự ngày càng sâu sắc của chính quyền Sài Gòn.

Chín ngày sau, ngày 30/4/1975, Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng, miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước bước vào kỷ nguyên độc lập, thống nhất.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, câu chuyện về Thượng tướng Trần Văn Trà và quyết định thay đổi cách đánh ở Xuân Lộc vẫn mang giá trị lịch sử sâu sắc.

Đó là bài học về nghệ thuật quân sự biết phát huy sức mạnh tổng hợp, lựa chọn đúng mục tiêu, đúng thời cơ và linh hoạt chuyển hóa thế trận. Đồng thời, đó còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của người chỉ huy trước sinh mệnh bộ đội và yêu cầu của chiến trường.

Giữa những ngày tháng Tư lịch sử, Xuân Lộc đã chứng kiến một cuộc chiến đấu đầy gian khổ, một quyết định chỉ huy quan trọng và thắng lợi góp phần mở đường cho đại quân tiến vào Sài Gòn.

Trong ký ức của dân tộc, chiến thắng ấy mãi gắn liền với ý chí thống nhất non sông, với sự hy sinh của những người lính và với bản lĩnh của những người đã đưa ra quyết định đúng đắn giữa giờ phút cam go của lịch sử.

Quân giải phóng tiến vào Sài Gòn ngày 30/4/1975, kết thúc thắng lợi Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử. Ảnh tư liệu.