Trạng nguyên Đào Tiêu - Khai khoa cùng đất Nam Châu Hoan, làm Tả bật hành khiển, Tả Thừa tướng triều Trần
Năm 1275, khoa thi Bảo Phù thứ ba đời vua Trần Thánh Tông, lịch sử ghi nhận một vị Trạng nguyên đã khắc tên mình vào bảng vàng, mở đầu cho thời kỳ rạng rỡ khoa bảng của đất phương Nam Đại Việt. Người ấy chính là Đào Tiêu, vị đại khoa được cả Thanh Hóa và Hà Tĩnh tôn là hậu tổ – một nhân thần hiếm hoi được đồng thời thờ phụng tại hai miền đất.
Trạng nguyên Đào Tiêu được xem là người khai khoa cho vùng Nam Châu Hoan (nay là Bắc Trung Bộ) sau gần hai trăm năm vắng bóng đại khoa kể từ kỳ thi đầu tiên năm 1075 thời Lý. Đỗ đầu bảng vàng dưới triều vua Trần Thánh Tông, ông từng đảm nhiệm chức vụ trọng yếu trong triều đình như Tả bật hành khiển, Tả Thừa tướng – những vị trí chỉ dành cho bậc lương thần phò tá xã tắc.
Tên tuổi ông được khắc sâu không chỉ trong chính sử, mà còn trong ký ức văn hóa dân gian của những vùng đất nơi ông từng sống và được tôn thờ.
Sự hiện diện song hành của Trạng nguyên Đào Tiêu trong hai vùng văn hóa lớn và nhiều sắc phong triều đình cho thấy ông không chỉ là nhân vật có thật trong sử sách, mà còn là biểu tượng sống động trong tâm linh, văn hóa, và dòng tộc. Nhiều chi họ Đào ở Hà Tĩnh nhận là hậu duệ của ông, trong đó chi họ Đào Yên Hồ còn lưu sắc, đền, lăng và tổ chức lễ cầu siêu cho ông vào năm 2012. Việc xây dựng lăng mộ, bảo tồn di tích không chỉ là công việc dòng họ mà đã trở thành niềm tự hào văn hóa của cả một vùng quê.
Ông có 2 quê, một lòng tôn kính
Ở Hà Tĩnh, làng Trung – Yên Hồ (tức Bà Hồ xưa) thuộc huyện Đức Thọ lưu giữ đền thờ ông cùng ba đạo sắc phong từ các triều đại Nguyễn: vua Thành Thái (1899), Duy Tân (1910), Khải Định (1925). Tôn hiệu của ông được chép là:
“Trần triều Trạng nguyên lịch triều phong Đoan túc Dực bảo trung hưng, gia phong Quang ý tôn thần, Đào Tướng công”.
Trong đền còn lưu câu đối:
“Cái thế khoa danh tồn Quốc sử – Trường niên hương hỏa dụ gia Khương”
(Sự nghiệp khoa danh ghi sử nước / Năm dài hương lửa phúc họ nhà)
Lăng mộ ông được con cháu dựng tại nghĩa trang Sâu Mồ, bên dòng sông La, tựa núi Hồng Lĩnh – vị trí phong thủy đặc biệt linh thiêng.
Ở Thanh Hóa, làng Phủ Lý xưa – tức làng “Kẻ Rị”, xã Thiệu Trung, huyện Thiệu Hóa – thờ ông trong Miếu Cả với danh xưng Thánh Đào – Đức Thánh Cả – vị thần được xếp trên cả các thiên thần khác như Thiên Phúc, Đại Hành, Thái Tố, Bạch Y Long. Tín ngưỡng địa phương thậm chí còn kiêng cúng chuối tiêu trong lễ vật để tránh phạm húy danh ông. Ngày 10 tháng Hai âm lịch hàng năm, lễ hội truyền thống của làng Kẻ Rị được tổ chức trọng thể với nghi thức rước kiệu Thành hoàng làng về Miếu Cả để dâng hương cho ông – điều khẳng định vị thế thiêng liêng tuyệt đối của Trạng nguyên Đào Tiêu trong tâm thức dân gian.
