Trạng nguyên Lê Ích Mộc – Tấm gương hiếu học vùng đất Cảng

Lê Ích Mộc không chỉ là vị Trạng nguyên đầu tiên của vùng đất Cảng Hải Phòng mà ông còn là một người thầy giáo tận tuỵ với nghề, yêu thương học trò; là tấm gương sáng về tinh thần tự học, vượt khóđể các thế hệ sau noi theo.

Theo sinh đồ Lê Tuấn Mậu trong: “Tiểu sử thiền sư chùa Thanh Lãng” soạn năm 1597 cho biết: Dưới triều Lê Thánh Tông, ở làng Ráng, huyện Thủy Đường, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương, có một người nối nghiệp nho, tư giam hiếu thảo, họ Lê tên Quang, vợ là Nguyễn Thị Lệ, cửa nhà thanh bần, kính sư sùng phật, hay giúp đỡ người nghèo khó. Một đêm kia vợ chồng nằm chiêm bao thấy quan âm bồ tát cho một đoá hoa sen và một bài thơ:

“Phật cho Lê thị một bông sen

Hiển thách nghìn thu dậy tiếng khen

Đích xác sang năm sinh quý tử

Danh lừng tam giáo gọi ơn trên.”

Hôm sau, vợ chồng nói chuyện với nhau lấy làm vui mừng. Từ ngày ấy, bà Lệ có mang và sinh hạ được một người con trai mặt vuông, tai lớn đặt tên là Lê Ích Mộc.

Một hôm, Ích Mộc đang đi ở ngoài đường, gặp một vị sư già, nhà sư thấy Lê Ích Mộc có tướng và cơ duyên của một vị cao tăng nên theo Lê Ích Mộc về nhà gặp gỡ gia đình. Nhà sư chỉ Lê Ích Mộc nói rằng: “Ông là người từ thiện nên cậu bé này có quý tướng làm lên sự nghiệp lớn, rạng danh gia phong. Nếu cho cậu ấy xuất gia đầu phật tương lai phong đỗ cao làm vinh hiển gia đình, tiền đồ không thể hạn lượng được”.

Từ đó Lê Ích Mộc theo vị cao tăng xuất gia học đạo tại chùa Yên Lãng (tức chùa Láng). Ban ngày ăn chay niệm Phật, đêm đến dưới ánh sáng lập loè của đom đóm hay dưới ánh sáng mờ nhạt của ánh trăng khuya, ông lấy mâm cát làm sách học. Ông lấy cát đổ lên mâm xoa phẳng, dùng ngón tay viết chữ lên đó để học, ghi nhớ rồi xoá đi. Đó là cách học “nhập tâm” giúp người ta nhớ lâu, hiểu kỹ.

Với học vấn uyên bác, các vị cao tăng chùa Láng đã dốc lòng dạy dỗ Lê Ích Mộc, sau 5 năm ông đã thông hiểu cả Tứ thư, Ngũ kinh lẫn giáo lý nhà Phật. Sách “Đại Việt đỉnh nguyên Phật lục” ca ngợi tài học của Lê Ích Mộc như sau: “Tam đông túc học chí Kim Cương” – nghĩa là 3 năm tu học, ông đã thấu triệt tinh thần và giáo lý của Kinh Kim Cương.

Dưới triều Lê Thánh Tông, sau nhiều lần thi không đỗ, Lê Ích Mộc trở lại quê nhà, trụ trì tại chùa Ráng(tức chùa Thanh Lãng - Diên Phúc tự), tiếp tục học hành chờ ngày hiển danh.

Là người nổi tiếng có học vấn sâu rộng, đạo đức mẫu mực, Lê Ích Mộc đã đem kiến thức mình có được truyền dạy cho người đời. Không chỉ luyện rèn học trò ông thường khuyên dạy dân làng lao động sản xuất, cách cư xử để xóm làng hòa thuận, ấm êm. Ngôi chùa Diên Phúc và từ chỉ Thanh Lãng nhờ có Lê Ích Mộc mà trở thành trung tâm đào tạo nhân tài và giáo hoá cả một vùng rộng lớn của huyện Thủy Đường thời bấy giờ.Không ỷ lại là một nhà sư, một trí sĩ, ông còn tích cực cùng với dân làng Ráng khai phá vùng đầm lầy ven sông, trồng cây gây rừng. Lê Ích Mộc đã cùng với học trò của mình chiêu mộ dân lưu tán, khai khẩn vùng đất bãi hoang hóa ven sông, mở rộng làng xã lập nên vùng đất Quảng Cư.

Suốt cuộc đời gắn bó với quê hương, Trạng nguyên Lê Ích Mộc không chỉ mở mang phát triển chùa Ráng, nơi ông ăn học thành tài mà còn xây dựng thêm một số canh phật khác như chùa Vang (tức Bắc Linh Tự), chùa Lốt (tức Đông Linh Tự)… Ngày 15 tháng 2 năm 1538, Lê Ích Mộc qua đời tại quê nhà hưởng thọ 80 tuổi, mộ phần của ông ngự tại rừng lim quan Trạng thuộc xóm Sỏi, thôn Thanh Lãng. Trải qua hàng trăm năm trường tồn, quần thể di tích nhà tưởng niệm Trạng nguyên Lê Ích Mộc đã được Bộ văn hóa thông tin xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Rừng lim quan Trạng trồng xưa đã hoá thân vào các công trình công cộng của làng, của xã và thay thế vào đó là rừng bạch đàn xanh tốt đêm ngày rì rào tiếng reo vui.

Nhằm tôn vinh, bảo tồn các di tích gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của ông, trong nhiều năm qua, huyện Thủy Nguyên luôn giữ gìn, tôn tạo quần thể di tích nhà tưởng niệm Trạng nguyên Lê Ích Mộc (gồm nhà tưởng niệm, từ đường, lăng mộ, đền Quảng Cư, chùa Lốt, chùa Vang). Hàng năm, huyện Thủy Nguyên lại long trọng tổ chức lễ hội kỷ niệm ngày mất của Trạng nguyên Lê Ích Mộc nhằm tri ân công lao và khơi dậy truyền thống hiếu học, tinh thần vượt khó trong nhân dân; đồng thờicủng cố niềm tự hào, ý thức trách nhiệm trong việc gìn giữ, bảo vệ và phát huy di sản văn hóa./.