TRẺ EM HƯNG YÊN ĐI SƠ TÁN THỜI CHIẾN

Nhắc đến tuổi thơ, bà Vũ Thị Lành không nhớ nhiều đến đồ chơi hay quần áo mới. Điều bà nhớ rõ nhất là một chiếc tay nải nhỏ, vài bộ quần áo nâu sòng và buổi sáng mẹ dắt tay ra đầu làng, nơi xe bò và thuyền đang chờ để đưa bọn trẻ đi sơ tán.

“Hồi ấy tôi mới lên bảy,” bà kể, “chỉ biết đi xa là để tránh bom, còn xa bao lâu thì không ai nói.”

Cuộc chia tay không hẹn ngày về

Những năm máy bay Mỹ đánh phá miền Bắc ác liệt, Hưng Yên – vùng hậu phương gần Hà Nội – thường xuyên nằm trong tầm ngắm. Để bảo vệ thế hệ tương lai, địa phương tổ chức sơ tán trẻ em về các vùng nông thôn sâu hơn, xa trục giao thông và mục tiêu quân sự.

Cha mẹ tiễn con đi trong lặng lẽ. Không khóc to, không dặn dò dài dòng, vì ai cũng hiểu: nói nhiều sẽ không cầm được nước mắt.

“Mẹ chỉ dúi vào tay tôi nắm cơm, dặn: nghe lời người ta,” bà Lành nhớ lại.

Sống nhờ nhà người khác

Nơi sơ tán của bà là một làng quê khác, cũng nghèo nhưng yên tĩnh hơn. Trẻ em được phân về ở nhờ từng gia đình. Nhà nào cũng chật, cũng thiếu ăn, nhưng vẫn dang tay đón thêm miệng ăn nhỏ.

“Có nhà nuôi thêm hai, ba đứa sơ tán,” bà nói. “Ăn chung, ngủ chung, coi như con.”

Bữa cơm sơ tán chỉ có khoai, sắn, rau muống, nhưng trẻ con ít khi kêu ca. Có ăn là mừng. Có chỗ ngủ là yên tâm.

Học chữ giữa chiến tranh

Trường lớp dựng tạm bằng tre, mái rơm. Bảng là miếng gỗ quét nhọ nồi. Phấn có khi là mảnh đá trắng. Nhưng việc học chưa bao giờ bị bỏ.

“Bom rơi thì nghỉ, yên lại học,” bà Lành kể. “Thầy cô bảo: giặc phá, mình càng phải học.”

Trẻ em sơ tán học chữ trong điều kiện thiếu thốn, nhưng lại sớm hình thành ý thức kỷ luật, tự lập và thương người.

Những nỗi nhớ giấu kín

Điều khó khăn nhất với trẻ sơ tán không phải là đói, mà là nhớ nhà. Đêm xuống, nhiều đứa trùm chăn khóc thầm. Có đứa lấy áo mẹ gửi theo làm gối ôm.

“Nhớ bố mẹ mà không dám khóc to,” bà Lành nói, “sợ làm phiền nhà người ta.”

Thư từ hiếm hoi, đi lại khó khăn. Có khi cả năm không gặp cha mẹ. Tin tức gia đình chỉ nghe qua người lớn.

Chiến tranh in dấu lên tuổi thơ

Tuổi thơ của những đứa trẻ sơ tán không có tiếng nổ bom trực tiếp, nhưng có sự chia lìa. Các em lớn lên sớm hơn tuổi, biết san sẻ, biết nhường nhịn, biết chịu đựng.

“Nhiều đứa về sau thành người rất rắn rỏi,” bà Lành trầm ngâm. “Chắc vì quen thiếu thốn từ nhỏ.”

Ngày trở về

Khi chiến tranh lắng xuống, trẻ em lần lượt được đón về quê cũ. Có đứa trở về trong niềm vui trọn vẹn. Có đứa về mà nhà đã đổi khác, người thân không còn đủ.

“Ngày về, tôi chạy khắp làng tìm mẹ,” bà Lành nhớ lại, “thấy mẹ là khóc một trận.”

Một thế hệ không quên

Giờ đây, khi đã là bà, bà Vũ Thị Lành vẫn nhớ rõ từng con đường sơ tán, từng bữa khoai luộc, từng mái nhà đã cưu mang mình. Những ký ức ấy không đau đớn, mà lắng sâu.

Bà nói:
“Chiến tranh cướp tuổi thơ của chúng tôi, nhưng cho chúng tôi biết thế nào là tình người.”

Câu chuyện trẻ em Hưng Yên đi sơ tán không chỉ là hồi ức buồn, mà là minh chứng cho sự hy sinh thầm lặng của cả một thế hệ, để đất nước có ngày hòa bình.