.Trên đèo Cư Đruê

Xuất phát từ thị trấn Ea Drăng (huyện Ea H’Leo, tỉnh Đắk Lắk) cũng là lúc trời đổ mưa, vậy mà khi xe chúng tôi vừa chạm chân đèo Cư Đruê (còn gọi là đèo Cư Đrê), mưa lại tạnh hẳn. Trời hửng nắng, từ đỉnh đèo ngước nhìn lên thấy uy nghi đài tưởng niệm liệt sĩ dựng trên đỉnh đồi cao.

Ông Nguyễn Huy Dũng, Trưởng phòng Văn hóa và Thông tin huyện Ea H’Leo, người dành cả tuần đi cùng đoàn chúng tôi, cho biết: “Đài tưởng niệm liệt sĩ đèo Cư Đruê được khởi công năm 1995 trên phần đất do hai gia đình ông Nguyễn Danh và ông Phan Văn Đảng cùng nhau hiến tặng, một năm sau thì khánh thành. Ông Danh tình nguyện đảm nhiệm trông coi đài tưởng niệm”.

Theo từng bậc cầu thang, chúng tôi cùng nhau lên tới vị trí tượng đài, các anh em ở Phòng Văn hóa và Thông tin huyện đã đến trước ít phút và đang sắp hoa lễ. Dưới ánh nắng bừng soi, đài tưởng niệm mang dáng hình ngôi nhà rông với những họa tiết truyền thống như vút cao thêm. Ông Nguyễn Huy Dũng cho biết: “Đèo Cư Đruê nằm trên Quốc lộ 14, chạy xuyên suốt từ phía Bắc xuống tới phía Nam của Tây Nguyên và vươn tới miền Đông Nam Bộ. Đèo có địa thế cao, lại là vị trí giáp ranh giữa hai tỉnh Đắk Lắk và Gia Lai. Tại đây, ngày 17-7-1954 đã diễn ra trận đánh lớn của quân và dân địa phương”.

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, quân đội Pháp ở Tây Nguyên đã núng thế, cục diện chiến trường giữa ta và địch biến chuyển mau lẹ. Lúc này, quân Pháp ở Pleiku rục rịch tháo chạy. Chúng lấy Đường 14 làm con đường rút lui. Ngày 12-7-1954, Binh đoàn cơ động 42 do Đại tá Jaud chỉ huy và Binh đoàn 100 (GM100 bị ta đánh thiệt hại nặng ở An Khê về Pleiku củng cố lại) tháo chạy từ Pleiku về Buôn Ma Thuột theo Đường 14.

Nắm bắt tình hình, Khu ủy Liên khu 5 đã chỉ thị cho các đơn vị chủ lực ở Tây Nguyên tiến hành đón đánh địch. Sau 5 ngày mai phục bí mật và gian khổ, mặc dù gạo đã hết, bộ đội phía sau ăn cháo, dành phần cơm cho bộ đội phía trước quyết đánh địch. Sáng 17-7-1954, địch bắt đầu tháo chạy trên Đường 14. Khi chúng vừa tới đèo Cư Đruê thì rơi vào trận địa mai phục của ta. Trung đoàn chủ lực 108 được sự giúp đỡ của lực lượng du kích và nhân dân địa phương đã nổ súng. Sau 3 giờ chiến đấu quyết liệt, dũng cảm, ngoan cường, quân ta đã hoàn toàn làm chủ trận địa, tiêu diệt Tiểu đoàn 1 thuộc Binh đoàn 100 của địch. Trong trận đánh này, ta tiêu diệt 300 tên, bắt sống 200 tên, thu và phá hủy 62 xe quân sự cùng nhiều vũ khí quân dụng khác. Đường 14 từ Pleiku đi Buôn Ma Thuột bị khóa chặt. Chiến công vang dội này đã được lưu lại qua câu thơ: “Qua đèo dừng lại ngóng trông/ Núi rừng còn vọng chiến công năm nào”...

Từ đầu, ông Nguyễn Danh chỉ đứng cùng đoàn lắng nghe chứ chưa hề lên tiếng. Người đàn ông tuổi 70 này có dáng người nhỏ, tính tình đôn hậu. Gia đình ông vốn ở xã Nghĩa Phú, TP Quảng Ngãi (tỉnh Quảng Ngãi). Trước khi nghỉ hưu, ông Danh là cán bộ Phòng Lao động-Thương binh và Xã hội huyện Ea H’Leo. Biết tỉnh và huyện đang tính tìm vị trí xây dựng đài tưởng niệm tri ân 17 liệt sĩ (và các liệt sĩ chưa tìm được mộ) đã hy sinh trong trận đánh mai phục diệt quân Pháp trên đèo Cư Đruê, ông Danh không chỉ bàn trong gia đình mà còn trực tiếp bàn với gia đình ông Phan Văn Đảng cùng hiến đất và góp công sức tham gia xây dựng đài tưởng niệm. Sau đó, ông tự nguyện làm công việc trông coi đài tưởng niệm.

Chúng tôi cùng cúi đầu kính cẩn trước anh linh những chiến sĩ Tây Nguyên đã anh dũng hy sinh. Ông Nguyễn Huy Dũng nói: “Nhân dân Ea H’Leo tự hào với chiến công của quân và dân huyện nhà. Những mất mát, hy sinh xương máu của cán bộ, chiến sĩ lực lượng vũ trang và nhân dân trong huyện góp phần tô thắm trang sử hào hùng, vẻ vang, giành độc lập, tự do cho dân tộc, kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống Pháp”...