Triệu Đà lập nước Nam Việt

Theo sử sách, vào cuối thế kỷ III trước Công nguyên, nhà Tần sau khi thống nhất Trung Hoa đã mở rộng xuống vùng Lĩnh Nam – khu vực gồm Quảng Đông, Quảng Tây và một phần miền Bắc Việt Nam ngày nay. Triệu Đà là một tướng của nhà Tần, được cử đến cai quản quận Nam Hải.

Khi đi qua những vùng đất từng thuộc Lĩnh Nam cổ, tôi thường nghĩ đến bối cảnh đầy biến động lúc ấy. Nhà Tần tuy mạnh nhưng tồn tại không lâu. Sau khi Tần Thủy Hoàng mất, khắp nơi nổi dậy, triều đình trung ương suy yếu nhanh chóng. Ở xa trung tâm, các viên tướng và quan lại địa phương bắt đầu tự tìm con đường riêng để giữ quyền lực.

Triệu Đà là một trong những người như vậy.

Theo Sử ký của Tư Mã Thiên, ông đã tận dụng tình hình hỗn loạn để củng cố lực lượng ở Nam Hải, kiểm soát các vùng lân cận và từng bước tách khỏi sự chi phối của triều đình phương Bắc. Khoảng năm 207 trước Công nguyên, Triệu Đà chính thức xưng vương, lập nước Nam Việt với kinh đô ở Phiên Ngung (Quảng Châu ngày nay).

Điều khiến tôi đặc biệt chú ý là nước Nam Việt không hoàn toàn giống các triều đại Trung Hoa ở phương Bắc. Đây là một quốc gia hình thành trên vùng đất có nhiều cư dân bản địa Bách Việt sinh sống. Triệu Đà tuy xuất thân từ nhà Tần, nhưng để tồn tại và cai trị, ông phải thích nghi với môi trường Lĩnh Nam.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ông đã thực hiện chính sách dung hợp: sử dụng bộ máy cai trị kiểu Hoa Hạ nhưng đồng thời dựa vào các thủ lĩnh địa phương và cư dân bản địa. Chính vì vậy, Nam Việt mang tính chất một quốc gia hỗn hợp, vừa có yếu tố Trung Hoa vừa có yếu tố Bách Việt.

Khi đọc sử và đối chiếu với truyền thuyết Việt Nam, tôi thấy hình ảnh Triệu Đà rất phức tạp. Trong ký ức dân tộc Việt, ông thường gắn với việc thôn tính Âu Lạc. Nhưng dưới góc độ lịch sử khu vực, ông cũng là một nhà chính trị và quân sự có tài, biết tận dụng thời cơ để xây dựng một quốc gia lớn ở phương Nam.

Sau khi lập nước, Triệu Đà nhanh chóng mở rộng thế lực. Nam Việt kiểm soát một vùng rộng lớn gồm Quảng Đông, Quảng Tây và dần hướng ảnh hưởng xuống phía nam. Chính tại đây, lợi ích của Nam Việt va chạm với nước Âu Lạc của An Dương Vương.

Tôi thường giải thích với học sinh rằng cần phân biệt hai giai đoạn:

• Triệu Đà lập nước Nam Việt: đây là sự kiện diễn ra trên đất Lĩnh Nam, chưa phải là việc Âu Lạc mất nước.

Sự phân biệt này rất quan trọng để hiểu đúng lịch sử.

Điều làm tôi suy ngẫm nhiều nhất là vị trí của Nam Việt trong lịch sử Việt Nam. Có thời người ta từng tranh luận liệu Nam Việt có nên được xem là một triều đại của lịch sử Việt Nam hay không. Quan điểm hiện nay của đa số sử học Việt Nam cho rằng Nam Việt là một quốc gia do Triệu Đà – người gốc phương Bắc – thành lập ở vùng Lĩnh Nam, và việc ông thôn tính Âu Lạc là một bước làm mất nền độc lập của nhà nước Âu Lạc.

Tuy nhiên, lịch sử không đơn giản chỉ có trắng và đen. Nam Việt không phải nhà Hán, và cư dân trong nước Nam Việt bao gồm nhiều nhóm Bách Việt khác nhau. Chính sự phức tạp ấy khiến giai đoạn này trở thành một trong những thời kỳ khó nghiên cứu nhất của lịch sử cổ đại Việt Nam.

Từ góc nhìn của người sưu tầm lịch sử, sự kiện Triệu Đà lập nước Nam Việt mang ba ý nghĩa lớn:

• Đánh dấu sự xuất hiện của một quốc gia mạnh ở phía bắc Âu Lạc.

Ngày nay, khi nhìn bản đồ khu vực, tôi càng thấy rõ rằng lịch sử Việt Nam từ rất sớm đã gắn với những biến động rộng lớn của Đông Á. Sự ra đời của Nam Việt không chỉ là chuyện của một cá nhân tên Triệu Đà, mà là kết quả của sự sụp đổ của đế chế Tần, sự chuyển động của các cộng đồng Bách Việt và cuộc tranh giành quyền lực ở vùng phương Nam.

Triệu Đà lập nước Nam Việt vì thế không chỉ là một sự kiện mở đầu cho cuộc đối đầu với Âu Lạc, mà còn là dấu mốc cho thấy lịch sử Việt Nam cổ đại luôn nằm trong dòng chảy lớn của lịch sử khu vực, nơi mà sức mạnh quân sự, tài năng chính trị và khả năng thích nghi với hoàn cảnh quyết định sự tồn tại của các quốc gia thời cổ đại.