Triệu Đại – Người viết bản anh hùng ca Điện Biên Phủ bằng ánh sáng

Chiều 7/5/1954, lá cờ “Quyết chiến – Quyết thắng” tung bay trên nóc hầm chỉ huy của tướng De Castries. Giữa niềm vui của những người lính vừa trải qua 56 ngày đêm chiến đấu, một phóng viên đưa chiếc máy ảnh lên, ngắm thật nhanh rồi bấm máy.

Tiếng màn trập rất nhỏ giữa tiếng reo mừng vang dội khắp lòng chảo Điện Biên. Nhưng từ lần bấm máy ấy, một khoảnh khắc của lịch sử đã được giữ lại cho nhiều thế hệ.

Người đứng sau ống kính là phóng viên chiến trường Triệu Đại.

Ông sinh năm 1920 tại thôn Triều Khúc, xã Tân Triều, huyện Thanh Trì, Hà Nội, trong một gia đình tiểu thương. Năm 21 tuổi, Triệu Đại được cha cho theo học nghề nhiếp ảnh tại một hiệu ảnh lớn ở Hà Nội. Ban đầu, máy ảnh đối với ông là một phương tiện mưu sinh. Nhưng vận mệnh đất nước đã đưa người thợ ảnh trẻ tuổi đến một con đường hoàn toàn khác.

Năm 1946, ông gia nhập lực lượng tự vệ Thành Hà Nội. Khi thực dân Pháp trở lại chiếm đóng Thủ đô, Triệu Đại sơ tán về Vân Đình, mở một hiệu ảnh mang tên “Triệu Đại ảnh quán”. Hiệu ảnh ấy đồng thời trở thành địa điểm hoạt động cách mạng của ông và các đồng chí.

Năm 1947, Triệu Đại vào Quân đội, trở thành phóng viên mặt trận. Từ đó, chiếc máy ảnh theo ông qua những chiến dịch lớn như Biên giới năm 1950, Hòa Bình năm 1951–1952 và Tây Bắc năm 1952. Sau Chiến dịch Biên giới, ông được giao làm Trưởng phòng Nhiếp ảnh thuộc Cục Tuyên huấn, Tổng cục Chính trị; sau đó trở thành phóng viên Báo Quân đội nhân dân.

Đối với Triệu Đại, một phóng viên chiến trường không thể chỉ đứng từ xa quan sát. Muốn ghi lại đúng tinh thần của người lính, ông phải sống cùng họ, hành quân cùng họ và có mặt ở nơi trận đánh diễn ra ác liệt nhất.

Cuối năm 1953, Triệu Đại được cử tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ. Ông mang theo một lá thư giới thiệu của Bộ Chỉ huy chiến dịch. Nội dung lá thư yêu cầu các đơn vị tạo điều kiện để ông đi cùng thê đội chiến đấu, chụp ảnh chiến dịch và bảo vệ an toàn cho người phóng viên cả trong lúc bình thường lẫn khi chiến đấu.

Hành trang của ông rất đơn sơ: chiếc máy ảnh Contax thu được từ quân Pháp trong Chiến dịch Tây Bắc cùng những cuộn phim ít ỏi. Không có máy ảnh kỹ thuật số để kiểm tra ngay kết quả. Mỗi lần bấm máy đều phải được cân nhắc, bởi một cuộn phim chỉ ghi được số lượng hình ảnh rất hạn chế. Nếu đo sáng không đúng, lấy nét không chuẩn hoặc phim bị hỏng, khoảnh khắc lịch sử có thể mất đi vĩnh viễn.

Triệu Đại theo chân các đơn vị từ những ngày chuẩn bị chiến trường. Ông ghi lại cảnh bộ đội công binh phá đá mở đường, chiến sĩ kéo những khẩu pháo nặng vượt qua núi dốc, dân công vận chuyển lương thực và thương binh được chăm sóc trong các lán quân y.

Khi chiến sĩ cầm súng lao về phía trước, người phóng viên cũng ôm máy ảnh theo sát đội hình. Bom đạn khiến cây cối đổ gãy, đất đá tung lên, người ngã xuống ngay bên chiến hào, nhưng Triệu Đại vẫn tiếp tục tác nghiệp. Ông hiểu rằng nếu không có người ghi lại, những gian khổ và hy sinh thầm lặng ấy rất dễ bị thời gian che khuất.

Một trong những thử thách khó nhất là chụp cuộc họp của Bộ Chỉ huy chiến dịch tại hang Thẩm Púa. Ánh sáng trong hang quá yếu để máy ảnh có thể ghi hình. Triệu Đại phải đốt pháo sáng rồi nhanh chóng bấm máy. Để thu được toàn cảnh cuộc họp, ông chụp hai khuôn hình liên tiếp và tính toán để sau này có thể ghép chúng lại với nhau.

Ông cũng ghi lại cuộc họp quan trọng khi Bộ Chỉ huy quyết định chuyển phương châm tác chiến từ “đánh nhanh, giải quyết nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc”. Đó là quyết định có ý nghĩa đặc biệt đối với thắng lợi của chiến dịch.

Ngày 7/5/1954, quân ta tiến vào trung tâm tập đoàn cứ điểm. Triệu Đại theo các mũi xung kích, ghi lại cảnh bộ đội vượt cầu Mường Thanh, tiến vào sở chỉ huy, bắt sống tướng De Castries và dẫn giải tù binh Pháp. Đặc biệt, ông đã chụp được hình ảnh lá cờ chiến thắng tung bay trên nóc hầm của viên tướng chỉ huy quân Pháp.

Ông không chỉ hướng máy ảnh vào chiến thắng. Qua ống kính của Triệu Đại còn có những tù binh được đối xử nhân đạo, những thương binh được chăm sóc và đồng bào Điện Biên mang quà đến tặng bộ đội. Những hình ảnh ấy cho thấy phía sau sức mạnh quân sự còn là phẩm chất nhân văn của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Sau khi chiến dịch kết thúc, Triệu Đại thực hiện một bức ảnh toàn cảnh lòng chảo Điện Biên Phủ. Máy ảnh khi ấy không có ống kính góc rộng hiện đại. Để ghi được toàn bộ không gian chiến trường, ông phải đứng tại một vị trí thích hợp rồi bấm máy liên tiếp bảy lần. Các khuôn hình phải có điểm nối chính xác để khi ghép lại tạo thành một bức ảnh toàn cảnh hoàn chỉnh.

Đây là kỹ thuật rất khó trong điều kiện chiến trường. Chỉ cần máy ảnh lệch độ cao hoặc khoảng cách giữa hai lần bấm không chính xác, các khuôn hình sẽ không thể khớp với nhau. Vậy mà Triệu Đại đã thực hiện thành công một bức ảnh dài, bao quát tập đoàn cứ điểm vừa bị quân ta tiêu diệt.

Bộ ảnh Chiến thắng Điện Biên Phủ nổi tiếng của ông gồm năm tác phẩm: Kéo pháo vào trận địa, Bộ đội vượt cầu Mường Thanh chiếm chỉ huy sở De Castries, Phất cờ trên nóc hầm De Castries, Dẫn giải tù binh Pháp qua Mường Thanh và bức ảnh Bác Hồ tặng huy hiệu cho chiến sĩ Hoàng Đăng Vinh.

Sau năm 1954, Triệu Đại tiếp tục là một phóng viên ảnh xung kích. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông có mặt tại những chiến trường ác liệt như Quảng Bình, Quảng Trị, Cồn Tiên, Dốc Miếu và Khe Sanh. Bức ảnh Tiến lên giành toàn thắng, chụp cảnh bộ đội xung phong giữa bom đạn Khe Sanh, đoạt giải nhất tại một triển lãm ảnh năm 1969.

Triệu Đại qua đời năm 1992. Năm 2001, bộ ảnh về Điện Biên Phủ của ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật.

Ngày nay, nhiều bức ảnh của ông đã trở nên quen thuộc đến mức từng được ghi đơn giản là “ảnh tư liệu” hoặc “ảnh TTXVN”. Tên người cầm máy vì thế có lúc bị khuất sau chính những tác phẩm quá nổi tiếng của mình.

Nhưng mỗi khi nhìn thấy hình ảnh những đoàn quân kéo pháo qua núi, bộ đội vượt cầu Mường Thanh hay lá cờ chiến thắng trên nóc hầm De Castries, chúng ta đang nhìn lịch sử qua đôi mắt của Triệu Đại. Ông không trực tiếp tiêu diệt một cứ điểm, nhưng đã làm một việc không ai có thể thay thế: giữ lại hình ảnh của chiến thắng để Điện Biên Phủ mãi mãi sống động trong ký ức dân tộc.