Trịnh Đình Bầm – Người tháo bàn thờ làm xe chở lương thực cho Điện Biên Phủ

Cuối năm 1953, tại xã Định Liên, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa, một cuộc vận động lớn được phát động trong nhân dân.

Chiến trường Điện Biên Phủ đang cần lương thực, thực phẩm và thuốc men. Những người có sức khỏe được kêu gọi tham gia dân công; gia đình có xe đạp, xe bò, thuyền nan hoặc ngựa thồ đều sẵn sàng đóng góp phương tiện.

Người nông dân Trịnh Đình Bầm cũng tình nguyện lên đường.

Ông sinh năm 1928 tại xóm Phú, xã Định Liên. Gia đình nghèo, không có ruộng đất nên từ nhỏ ông từng phải đi ở cho địa chủ. Sau khi được chia ruộng, người nông dân trẻ càng tin tưởng vào cuộc sống mới, tích cực sản xuất, góp gạo nuôi quân và sẵn sàng làm dân công khi tiền tuyến cần.

Nhưng trước ngày lên đường, Trịnh Đình Bầm gặp một khó khăn: gia đình ông không có xe đạp.

Nếu dùng quang gánh, mỗi chuyến chỉ mang được vài chục kilôgam. Đường vận chuyển lại dài, sức người có hạn. Trong khi đó, những bao gạo tại kho đang chờ được chuyển nhanh về phía trước.

Ông quyết định tự đóng một chiếc xe cút kít.

Chiếc xe được thiết kế rất đơn giản. Hai càng xe làm bằng gỗ, chân chống bằng tre. Người đẩy giữ hai tay vào càng, toàn bộ hàng hóa đặt phía trên một bánh xe duy nhất. So với quang gánh, xe cút kít giúp tận dụng sức đẩy, giảm áp lực lên vai và có thể chở được khối lượng lớn hơn.

Trịnh Đình Bầm tìm gỗ quanh nhà, đo đạc rồi tự tay đục, ghép từng bộ phận. Chiếc xe dần thành hình với chiều dài khoảng 206cm. Nhưng đến lúc làm bánh, ông không còn tấm gỗ nào đủ dày và chắc.

Không có bánh xe, mọi công sức trước đó trở nên vô nghĩa.

Trong căn nhà nghèo, vật còn lại có thể sử dụng là một phần tấm gỗ của bàn thờ gia tiên. Đó là thứ linh thiêng nhất đối với mỗi gia đình Việt Nam. Trên mặt gỗ vẫn còn lớp sơn son, thếp vàng cùng những đường hoa văn đỏ và vàng.

Trịnh Đình Bầm đứng trước một lựa chọn khó khăn.

Giữ nguyên bàn thờ là gìn giữ tình cảm riêng của gia đình. Nhưng ngoài tiền tuyến, hàng vạn chiến sĩ đang chờ từng bao gạo. Nếu không có phương tiện, ông không thể vận chuyển được nhiều lương thực như những dân công khác.

Cuối cùng, ông quyết định tháo một phần gỗ của bàn thờ để ghép thành bánh xe.

Bánh xe có đường kính khoảng 75cm, được ghép từ ba mảnh gỗ khác nhau. Một trong số đó chính là mảnh gỗ sơn son thếp vàng từ bàn thờ tổ tiên. Những họa tiết trang trí vẫn hiện rõ trên chiếc bánh thô sơ.

Đối với Trịnh Đình Bầm, hành động ấy không phải sự xem nhẹ truyền thống. Trái lại, ông tin rằng tổ tiên sẽ thấu hiểu khi một phần bàn thờ được dùng vào việc cứu nước. Vật linh thiêng của gia đình giờ đây cùng người dân công bước vào một nhiệm vụ lớn hơn: đưa lương thực tới tiền tuyến.

Chiếc xe cút kít hoàn thành và được đưa vào sử dụng.

Trịnh Đình Bầm nhận nhiệm vụ vận chuyển lương thực trên tuyến dài khoảng 20km, từ kho Sánh Lược lên Phố Cống và Trạm Luồng, thuộc huyện Ngọc Lặc, Thanh Hóa. Đây là một mắt xích trong hệ thống hậu cần nối các kho lương ở hậu phương với những tuyến vận tải hướng lên Điện Biên Phủ.

Con đường không bằng phẳng. Có đoạn lầy lội, trơn trượt; có nơi phải vượt dốc hoặc đi qua những lối nhỏ giữa rừng. Chiếc xe chỉ có một bánh nên người đẩy phải liên tục giữ thăng bằng. Nếu nghiêng quá mạnh, cả khối hàng có thể đổ xuống đường.

Ban đầu, xe chở khoảng 100kg mỗi chuyến. Trong quá trình sử dụng, Trịnh Đình Bầm tiếp tục gia cố càng, trục và bánh, dần nâng khối lượng hàng lên khoảng 280kg.

Đó là trọng lượng gấp nhiều lần khả năng gánh thông thường của một người.

Khi lên dốc, ông ghì vai vào càng xe, dùng toàn bộ sức lực đẩy về phía trước. Lúc xuống dốc, người dân công phải kéo ngược lại để chiếc xe không lao đi mất kiểm soát. Mỗi kilômét đều đòi hỏi sự bền bỉ và khả năng điều khiển chính xác.

Theo các tư liệu được giới thiệu về hiện vật, trong khoảng bốn tháng, Trịnh Đình Bầm đã vận chuyển gần 12 tấn lương thực tới điểm tập kết. Từ đây, số hàng tiếp tục được các lực lượng khác đưa lên phía trước, rồi tới chiến trường Điện Biên Phủ.

Ông Bầm không trực tiếp cầm súng ngoài trận địa. Ông cũng không có một phương tiện cơ giới hiện đại. Vũ khí của người nông dân chỉ là đôi tay chai sạn, một bánh xe gỗ và quyết tâm không để bộ đội thiếu ăn.

Trịnh Đình Bầm là một trong hàng chục vạn dân công đã góp sức vào hệ thống hậu cần của chiến dịch. Người dùng xe đạp thồ, người gánh gạo, người chèo thuyền, dắt ngựa hoặc đẩy xe quệt. Các tuyến vận tải thô sơ ấy vượt qua đèo cao, vực sâu và sự đánh phá của đối phương để đưa hàng nghìn tấn lương thực, vũ khí đến mặt trận.

Ngày 7 tháng 5 năm 1954, tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ hoàn toàn bị tiêu diệt. Phía sau chiến thắng của pháo binh, bộ binh và những người lính trong chiến hào là công sức của biết bao người dân bình thường như Trịnh Đình Bầm.

Sau chiến dịch, chiếc xe cút kít được giữ lại như một hiện vật lịch sử. Ngày nay, xe đang được trưng bày tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ.

Du khách vẫn có thể nhìn thấy trên bánh xe những mảng sơn đỏ, vàng và hoa văn còn sót lại từ bàn thờ năm xưa. Chính chi tiết ấy khiến một phương tiện vận chuyển thô sơ trở thành hiện vật đặc biệt.

Chiếc xe kể lại câu chuyện về một người nông dân không có tài sản đáng giá nhưng vẫn tìm ra thứ mình có thể đóng góp. Khi thiếu gỗ, ông dùng một phần bàn thờ. Khi chiếc xe còn chở nhẹ, ông tiếp tục gia cố để chở nặng hơn. Khi đường xa và dốc, ông lấy sức mình giữ cho từng bao gạo đi đến đích.

Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, không chỉ súng và pháo bước vào trận đánh. Cả những chiếc xe đạp, thuyền nan, đôi quang gánh và một phần bàn thờ gia tiên cũng cùng ra tiền tuyến.