Trịnh Phong

Giai đoạn cuối thế kỷ XIX, khi ngọn lửa của phong trào Cần Vương bùng cháy mạnh mẽ khắp đất nước, mảnh đất Nam Trung Bộ cũng kiên cường đứng lên đối đầu với thực dân Pháp. Người lĩnh xướng, giữ vai trò tổng chỉ huy quân khởi nghĩa tại Khánh Hòa chính là Đề đốc Trịnh Phong. Vốn là người thông minh, học giỏi, ông thi đỗ Cử nhân võ dưới triều Nguyễn và được phong chức Đề đốc trấn giữ Quảng Nam. Chứng kiến sự nhu nhược của triều đình trước dã tâm xâm lược của giặc Pháp, ông đã dũng cảm từ quan, quay trở về quê hương nung nấu ý chí đánh đuổi ngoại bang. Năm 1885, hưởng ứng Chiếu Cần Vương, ông đứng ra tập hợp các văn thân, sĩ phu và nhân dân thành lập nghĩa quân, lập chiến khu chống Pháp và được nhân dân tôn kính phong làm "Bình Tây đại tướng".

Ký ức hoa lửa lẫy lừng của Trịnh Phong gắn liền với những trận đánh phòng thủ và phản công xuất sắc dọc vùng duyên hải miền Trung. Dưới sự lãnh đạo của ông cùng các tướng sĩ thân tín như Lê Nghị, Nguyễn Khanh, nghĩa quân Cần Vương Khánh Hòa đã xây dựng căn cứ vững chắc tại vùng núi Đồng Bò và thiết lập hệ thống phòng thủ kiên cố kéo dài từ đèo Rọ Tượng đến đèo Cả. Bằng lối đánh du kích linh hoạt, am hiểu địa hình sông núi, ông đã chỉ huy nghĩa quân bẻ gãy nhiều cuộc hành quân càn quét khốc liệt của lính thủy đánh bộ Pháp, giáng cho quân viễn chinh những đòn chí mạng và làm chủ phần lớn tỉnh Khánh Hòa suốt một năm ròng rã.

Sự khốc liệt của cuộc chiến lên đến đỉnh điểm vào mùa hè năm 1886. Nhận thấy sự nguy hiểm của nghĩa quân Cần Vương Nam Trung Bộ, thực dân Pháp điều động đại úy Mouteaux chỉ huy một lực lượng lớn quân lính cùng pháo thuyền hiện đại tiến hành vây hãm quy mô lớn để triệt hạ căn cứ. Trước hỏa lực áp đảo của kẻ thù, các phòng tuyến lần lượt bị bẻ gãy, Trịnh Phong khôn khéo rút quân về cố thủ tại thành Diên Khánh để tiếp tục chiến đấu bảo vệ trận địa. Trong một trận giằng co ác liệt, do sự phản bội của nội gián dẫn đường, ông đã bị giặc Pháp bắt giữ. Giặc Pháp dùng mọi thủ đoạn tra tấn tàn bạo, đồng thời dụ dỗ mua chuộc bằng chức tước tể quan nhưng Bình Tây đại tướng khảng khái cự tuyệt, thà chết giữ vững khí tiết trung kiên. Ngày 11 tháng 9 năm 1886, ông bị kẻ thù hành quyết tại cửa Đông thành Diên Khánh. Sự ngã xuống đầy bi tráng của Trịnh Phong đã hóa thành bất tử, để lại lòng tiếc thương vô hạn và niềm tự hào sâu sắc cho thế hệ mai sau về người anh hùng áo vải đất trầm hương Khánh Hòa.