TRỊNH TỐ TÂM – DẤU ẤN NGƯỜI LÍNH MANG BIỆT DANH “VUA MÌN ĐÈO HẢI VÂN”

Từ cậu học trò Ứng Hòa đến người lính ra trận

Tháng 9/2020, bức tượng chân dung Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trịnh Tố Tâm được khánh thành tại Trường THPT Ứng Hòa B, Hà Nội. Người lính trong bức tượng mang dáng vẻ tuổi trẻ, nụ cười tươi và những tấm huân chương trên ngực áo. Công trình đưa hình ảnh một người con của quê hương Ứng Hòa trở lại với trường học, nơi câu chuyện về những năm tháng chiến tranh có thể được tiếp nối bằng ký ức và sự tìm hiểu của thế hệ sau.

Trước khi mang trên mình những tấm huân chương ấy, Trịnh Tố Tâm từng là một thanh niên sinh ra trong hoàn cảnh gia đình nhiều mất mát. Ông sinh ngày 1/6/1945 tại thôn Mỹ Cầu, xã Đồng Tân, huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Đông cũ, nay thuộc Hà Nội. Cha mất sớm, người anh trai cả hy sinh trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Tuổi trẻ của ông bắt đầu từ một miền quê đã trải qua những biến động của thời cuộc, khi chiến tranh vẫn là thực tế hiện hữu trong đời sống của nhiều gia đình.

Bức tượng Anh hùng Trịnh Tố Tâm vừa được khánh thành tại trường THPT Ứng Hòa B (Hà Nội) Ảnh: Báo Tiền

Năm 1965, khi còn là học sinh, Trịnh Tố Tâm tham gia phong trào “Ba sẵn sàng” của thanh niên miền Bắc. Đó là thời kỳ tuổi trẻ được vận động sẵn sàng chiến đấu, nhập ngũ và đi đến những nơi Tổ quốc cần. Ông viết đơn tình nguyện gia nhập quân đội, hướng về chiến trường miền Nam và được điều động đến mặt trận Trị Thiên – Huế.

Từ mái trường và quê nhà, con đường của người thanh niên ấy rẽ sang một hoàn cảnh hoàn toàn khác. Không còn là những năm tháng học tập ở miền Bắc, phía trước ông là chiến trường, nơi người lính phải biến tinh thần tình nguyện thành hành động cụ thể trong từng nhiệm vụ.

Trong ký ức của bà Trịnh Thị Mạn, chị gái ông, Trịnh Tố Tâm là người đã xác định ra chiến trường thì đi đến cùng. Gia đình không trực tiếp chứng kiến những gì ông trải qua trong các trận đánh. Những tin tức về em trai đến với người thân qua thời gian, qua báo chí, phát thanh và những câu chuyện được kể lại sau này. Cuộc đời một người lính, vì thế, có những phần mà ngay cả những người gần gũi nhất cũng chỉ biết được khi chiến tranh đã lùi xa.

Biệt danh giữa chiến trường

Từ năm 1967 đến năm 1970, Trịnh Tố Tâm có những năm tháng chiến đấu nổi bật trên mặt trận Trị Thiên – Huế. Trong vai trò người chỉ huy đơn vị công binh, ông gắn với những trận đánh nhằm vào lực lượng và phương tiện quân sự của đối phương. Chiến trường miền Trung trở thành nơi tên tuổi ông được đồng đội nhắc đến bằng một biệt danh đặc biệt: “Vua mìn đèo Hải Vân”.

Biệt danh ấy gợi lên hình ảnh một người lính gắn với những trận đánh trên tuyến đường đèo hiểm trở. Nhưng để hiểu vị trí của Trịnh Tố Tâm trong những năm tháng đó, cần nhìn vào những kết quả chiến đấu được ghi nhận qua thời gian.

Đơn vị do ông chỉ huy tham gia 58 trận đánh, tiêu diệt khoảng 1.500 quân địch. Thành tích cá nhân của ông được ghi nhận với 272 tên địch bị tiêu diệt và ba máy bay lên thẳng bị bắn rơi hoặc bị phá hủy. Những con số ấy không chỉ là một bảng kê thành tích. Chúng cho thấy cường độ chiến đấu mà người chỉ huy và đơn vị của mình đã trải qua trong một giai đoạn chiến tranh ác liệt.

Ở chiến trường, tên tuổi của một người lính không chỉ được tạo nên bởi cấp bậc hay chức vụ. Nó còn được hình thành qua những nhiệm vụ đã hoàn thành, những trận đánh đã tham gia và sự ghi nhận của đồng đội. Với Trịnh Tố Tâm, biệt danh “Vua mìn đèo Hải Vân” trở thành dấu ấn gắn với quãng đời quân ngũ ấy. Cùng với đó là cách gọi “hùm xám đèo Hải Vân” được nhắc lại trong những câu chuyện về ông.

Ngày 20/9/1971, Trịnh Tố Tâm được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông khi ấy 26 tuổi. Ngoài danh hiệu cao quý này, ông còn được ghi nhận 53 lần được phong tặng danh hiệu dũng sĩ và nhận nhiều huân chương, huy chương.

Từ một thanh niên tình nguyện nhập ngũ năm 1965 đến người anh hùng được tuyên dương năm 1971 là một chặng đường ngắn nếu tính bằng năm tháng, nhưng những gì diễn ra trong chặng đường ấy đã định hình tên tuổi của ông. Chiến công trở thành một phần trong hồ sơ cuộc đời; biệt danh chiến trường trở thành cách đồng đội nhớ về người chỉ huy từng sát cánh cùng họ.

Khi người anh hùng trở về với công việc đời thường

Chiến tranh kết thúc, Trịnh Tố Tâm tiếp tục một hành trình khác. Ông đảm nhiệm nhiều vị trí trong công tác thanh niên và bộ máy nhà nước, trong đó có Trưởng ban Thanh niên Quân đội, Bí thư Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và Thứ trưởng Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội. Ông cũng là Tổng biên tập đầu tiên của báo Lao động & Xã hội.

Những chức vụ ấy đặt ông vào một môi trường khác với chiến trường. Thay vì những năm tháng trực tiếp tham gia chiến đấu, công việc của ông gắn với tổ chức, quản lý và những trách nhiệm xã hội trong thời bình. Một người từng được biết đến qua các trận đánh tiếp tục góp sức trong các lĩnh vực liên quan đến thanh niên và chính sách xã hội.

Năm 1978, Trịnh Tố Tâm tham gia đoàn đại biểu anh hùng Việt Nam dự Festival Thanh niên lần thứ 11 tại Cuba. Trong chuyến đi ấy, có Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phan Văn Quý, người sau này cùng những người quan tâm đến ông góp phần đưa hình ảnh Trịnh Tố Tâm đến gần hơn với công chúng thông qua việc đúc tượng chân dung.

Điều Phan Văn Quý nhớ về người đồng đội không chỉ là những tấm huân chương trên ngực áo. Trong ký ức của ông, Trịnh Tố Tâm là người khiêm tốn, cẩn trọng trong lời kể và hòa đồng với mọi người. Hình ảnh ấy giúp chân dung người lính hiện ra với một diện mạo khác: phía sau thành tích chiến đấu là một người đồng đội mà người khác có thể nhớ đến qua cách sống và cách cư xử.

Trong gia đình, ký ức về Trịnh Tố Tâm cũng không được xây dựng chủ yếu từ những chiến công. Trịnh Hải Vân, con gái đầu của ông, từng kể rằng các con ít khi nghe cha nói về những trận đánh oanh liệt. Họ biết nhiều hơn về thành tích của cha qua đài phát thanh, báo chí, còn trong đời sống hằng ngày, điều họ nhận thấy là sự giản dị, khiêm nhường, nghiêm khắc và tận tâm với công việc.

Có một khoảng cách tự nhiên giữa người anh hùng trong ký ức cộng đồng và người cha trong gia đình. Một bên là những trận đánh, danh hiệu và huân chương; bên kia là cách một người hiện diện trong đời sống của những người thân cận. Với Trịnh Tố Tâm, hai hình ảnh ấy không loại trừ nhau. Chúng bổ sung cho nhau, tạo nên một chân dung rộng hơn những dòng thành tích quân sự.

Di sản của một cuộc đời

Trịnh Tố Tâm mất ngày 28/1/1997. Ông ra đi ở tuổi 51, khi con đường công tác sau chiến tranh đã trải qua nhiều chặng quan trọng. Từ người lính trên mặt trận Trị Thiên – Huế đến cán bộ đảm nhiệm những vị trí trong công tác thanh niên và chính sách xã hội, cuộc đời ông nối liền hai thời kỳ: chiến tranh và xây dựng đất nước trong hòa bình.

Hơn hai thập niên sau ngày ông mất, bức tượng tại Trường THPT Ứng Hòa B trở thành một cách lưu giữ hình ảnh người anh hùng trong không gian giáo dục. Nhà điêu khắc Nguyễn Phú Cường lựa chọn khắc họa Trịnh Tố Tâm khi còn trẻ, với nụ cười và những tấm huân chương trên ngực áo. Hình tượng ấy không chỉ nhắc đến một người đã lập công trong chiến tranh, mà còn mở ra câu chuyện về trách nhiệm, lòng yêu nước và sự cống hiến.

Đối với những học sinh đi qua khuôn viên ngôi trường, bức tượng có thể là điểm khởi đầu để tìm hiểu một cái tên trong lịch sử địa phương. Từ cái tên ấy, câu chuyện mở rộng ra một thế hệ thanh niên đã rời mái trường để bước vào chiến tranh, một người lính gắn với biệt danh “Vua mìn đèo Hải Vân”, rồi một cán bộ tiếp tục công việc sau ngày đất nước thống nhất.

Lịch sử thường lưu giữ những con người bằng những dấu mốc lớn: trận đánh, danh hiệu, chức vụ hay ngày tháng. Nhưng một cuộc đời không chỉ được làm nên từ những dấu mốc ấy. Trong trường hợp Trịnh Tố Tâm, ký ức của đồng đội và người thân còn giữ lại hình ảnh một người khiêm nhường, ít kể về chiến công của mình và tận tâm với công việc.

Bức tượng ở Ứng Hòa vì thế không chỉ gợi nhớ một người lính đã đi qua chiến tranh. Nó còn nhắc rằng phía sau mỗi danh hiệu là một cuộc đời cụ thể, với những lựa chọn, trách nhiệm và những năm tháng cống hiến. Và có lẽ, đó cũng là cách thiết thực nhất để câu chuyện về Trịnh Tố Tâm tiếp tục được trao lại cho những thế hệ chưa từng sống trong thời chiến.

Anh hùng LLVT nhân dân Trịnh Tố Tâm (ngoài cùng, bên trái) được Đại tướng Võ Nguyên Giáp trò chuyện, động viên. Ảnh: Báo QĐND