TRỊNH VĂN BIÊN - RÈN LUYỆN HĂNG SAY

Chín năm là một khoảng đủ dài để một người trẻ nhìn lại và thấy mình đã đổi khác rất nhiều. Với tôi, quãng ấy bắt đầu từ năm 1982, khi tôi rời Thiệu Hóa để bước vào quân ngũ. Tôi là Trịnh Văn Biên, sinh năm 1963, quê Thiệu Hóa. Khi ấy tôi khoảng mười chín tuổi, cái tuổi còn nguyên sự háo hức trước những điều chưa biết nhưng cũng đã bắt đầu hiểu rằng cuộc đời không thể chỉ được xây bằng mong muốn riêng. Quãng phục vụ của tôi gắn với Trường Sĩ quan Pháo binh, kéo dài đến năm 1991. Đó là những năm đất nước đã thống nhất nhưng vẫn đang phải vượt qua rất nhiều khó khăn của thời hậu chiến, đồng thời tiếp tục củng cố quốc phòng và từng bước tìm một hướng phát triển mới.

Rời quê ở tuổi mười chín, điều đầu tiên chắc chắn là nhớ. Thiệu Hóa khi ở gần tưởng như mọi thứ đều bình thường, đến lúc xa mới thấy mỗi điều quen thuộc đều có một chỗ riêng trong lòng. Nhưng phía trước lại là một thế giới rất khác. Quân ngũ không dành nhiều chỗ cho sự tùy hứng của tuổi trẻ. Một người phải học giờ giấc, nề nếp, sự chính xác trong sinh hoạt và thái độ nghiêm túc đối với công việc. Với tôi, đó là bước chuyển rõ rệt từ một chàng trai quê nhà sang đời sống có kỷ luật, nơi mỗi ngày đều đặt ra yêu cầu phải tự kiểm soát mình nhiều hơn.

Đầu những năm 1980, đất nước chưa có điều kiện thuận lợi như sau này. Hậu quả chiến tranh vẫn còn nặng, kinh tế còn nhiều thiếu thốn, đời sống nhân dân còn khó khăn, nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc vẫn được đặt ra trong một bối cảnh không đơn giản. Chính hoàn cảnh ấy khiến việc đứng trong quân ngũ mang một ý nghĩa rất cụ thể. Tôi chưa nghĩ đến những điều thật xa. Tôi chỉ hiểu rằng đã bước vào đây thì không thể sống qua loa. Mình phải học cách thích nghi, biết giữ bản thân trong khuôn phép và biết biến sự sôi nổi của tuổi mười chín thành một sức bền đủ để đi được đường dài.

Trường Sĩ quan Pháo binh – nơi tuổi trẻ được rèn bằng nề nếp

Quãng đời quân ngũ của tôi gắn với Trường Sĩ quan Pháo binh. Môi trường nhà trường quân đội trước hết là nơi đề cao tổ chức, kỷ luật, học tập và rèn luyện. Còn đặc thù pháo binh khiến tôi càng cảm nhận rõ giá trị của sự chính xác, tính phối hợp và thái độ không được chủ quan. Tôi không cần phải kể thêm những nhiệm vụ cụ thể ngoài những gì đã được xác định để hiểu rằng chỉ riêng việc sống trong một môi trường như thế cũng đủ khiến con người thay đổi. Người trẻ muốn theo được nhịp chung phải học cách kiên trì, biết tự sửa những thói quen chưa phù hợp và không để cảm xúc nhất thời chi phối việc mình cần làm.

Ban đầu, cái khó không chỉ nằm ở việc phải làm quen với một nơi mới. Cái khó hơn là học cách sống đều. Nhiều việc không thể chỉ làm tốt trong một ngày rồi thôi. Sự nghiêm túc phải được giữ qua ngày này sang ngày khác, kể cả khi sự háo hức ban đầu đã lắng xuống. Tôi dần hiểu rằng một người trưởng thành không được đo bằng việc nói được những điều mạnh mẽ đến đâu, mà ở khả năng giữ nề nếp ngay trong những ngày bình thường nhất. Có lúc phải tự buộc mình chậm lại để làm cho chắc; có lúc phải biết lắng nghe thay vì vội cho rằng cách nghĩ của mình là đúng.

Chín năm gắn với một môi trường quân đội cũng làm tôi nhận ra tuổi trẻ có thể rất mạnh, nhưng sức mạnh ấy chỉ thật sự có giá trị khi được đặt vào một khuôn rèn nghiêm túc. Nếu chỉ có sự hăng hái, con người dễ đi nhanh trong đoạn đầu nhưng khó bền ở đoạn dài. Quân ngũ dạy tôi một điều ngược lại: trước khi nghĩ mình có thể đi được bao xa, hãy học cách giữ vững từng ngày. Từ đó, tôi bớt nóng vội, biết nhìn một việc dài hơi hơn và hiểu rằng có những phẩm chất phải được tích lũy bằng năm tháng chứ không thể có ngay sau vài lần cố gắng.

Đồng đội – những người cùng lớn lên trong một mái trường quân đội

Một chặng quân ngũ dài sẽ rất khó trở thành ký ức sâu nếu thiếu những người đi cùng. Đồng đội đối với tôi trước hết là những con người từng chia sẻ chung một môi trường, chung nề nếp và chung những năm tháng tuổi trẻ. Mỗi người đến từ một quê hương khác nhau, mang theo giọng nói, tính cách và cách suy nghĩ riêng. Có người dễ gần ngay từ đầu, có người phải qua thời gian mới hiểu được nhau. Nhưng chính những ngày sống gần nhau khiến mọi sự khác biệt dần trở thành điều có thể chấp nhận và cảm thông.

Ở trong tập thể lâu, người ta học được nhiều bài học mà sách vở không thể dạy thay. Muốn sống hòa thuận phải biết nhường một bước khi cần, muốn được người khác tin thì chính mình phải giữ lời, muốn một mối quan hệ bền thì không thể lúc nào cũng chỉ nhìn từ phía mình. Có những người ít nói nhưng cách sống khiến người khác yên tâm; có những người vui tính giúp bầu không khí nhẹ đi; có người lại khiến mình học được sự điềm đạm. Đồng đội vì thế không chỉ là người cùng sinh hoạt mà còn là những tấm gương rất gần để mỗi người tự nhìn lại mình.

Nhiều năm sau, điều tôi nhớ nhất không hẳn là một câu chuyện riêng lẻ nào. Tôi nhớ cảm giác chúng tôi đã từng cùng trẻ như thế, cùng ở trong một môi trường nghiêm túc như thế và cùng đi qua những năm đất nước còn nhiều thiếu thốn. Có lẽ chính vì mọi thứ không dư dả nên tình cảm giữa người với người càng trở nên có giá trị. Khi không có quá nhiều điều vật chất để dựa vào, sự chân thành, lòng tin và cách cư xử tử tế lại hiện lên rõ hơn. Quãng quân ngũ ấy giúp tôi hiểu rằng trong bất kỳ hoàn cảnh nào, một người cũng trở nên mạnh hơn khi biết quý những người đang cùng mình đi một chặng.

Đi qua những năm đất nước đổi thay

Từ 1982 đến 1991, đất nước trải qua nhiều chuyển biến lớn. Những năm đầu tôi nhập ngũ vẫn là thời kỳ hậu chiến còn rất khó khăn. Việt Nam phải vừa khôi phục kinh tế, ổn định đời sống, vừa tiếp tục củng cố quốc phòng trong một bối cảnh khu vực còn nhiều phức tạp. Người trẻ bước vào quân đội khi ấy không còn sống trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, nhưng cũng chưa thể nghĩ rằng mọi thử thách đã lùi xa. Chính hoàn cảnh đó khiến những năm đầu quân ngũ của tôi mang một sắc thái rất riêng: không phải khí thế của một cuộc chiến tranh giải phóng, mà là sự bền bỉ của một thế hệ đang góp phần giữ vững và dựng lại đất nước sau chiến tranh.

Năm 1986, công cuộc Đổi Mới được khởi xướng, mở ra một bước chuyển mới trong đời sống kinh tế và xã hội. Tôi vẫn đang trong quân ngũ khi những thay đổi ấy bắt đầu. Từ trong môi trường nhà trường quân đội, có thể cảm nhận đất nước đang từng bước tìm con đường phát triển mới. Nhưng dù xã hội chuyển động theo hướng nào, nề nếp của người lính vẫn đòi hỏi sự ổn định trong cách sống. Điều đó dạy tôi một bài học rất sâu: hoàn cảnh có thể thay đổi nhanh, nhưng con người muốn đứng vững thì phải có những nguyên tắc không dễ thay đổi theo từng biến động bên ngoài.

Đến năm 1991, tôi kết thúc quãng quân ngũ khi khoảng hai mươi tám tuổi. Từ chàng trai mười chín tuổi rời Thiệu Hóa đến người đã trải qua chín năm trong Trường Sĩ quan Pháo binh là cả một quãng trưởng thành dài. Tôi trở về khi đất nước đã bước sâu hơn vào thời kỳ Đổi Mới, cuộc sống đang dần mở ra những hướng khác so với những năm đầu thập niên 1980. Nhưng điều tôi mang theo từ quân ngũ không phải một cảm giác lạc lõng trước đổi thay. Trái lại, chín năm ấy giúp tôi hiểu rằng muốn thích nghi với một thời cuộc mới, trước hết con người phải biết giữ mình, biết học và biết kiên nhẫn trước những điều chưa quen.

Điều còn lại sau chín năm không chỉ là ký ức

Bây giờ nhìn lại, tôi không nghĩ về 1982–1991 chỉ như một khoảng thời gian đã qua. Đó là quãng đời đã góp phần làm nên cách tôi nhìn người, nhìn việc và nhìn chính mình. Trường Sĩ quan Pháo binh trong ký ức không chỉ là tên một nơi từng gắn bó, mà còn là dấu mốc của những năm tháng tôi học cách sống có nề nếp, biết coi trọng sự chính xác, hiểu giá trị của việc kiên trì và học được rằng một người không thể trưởng thành nếu lúc nào cũng chọn điều dễ dàng cho mình.

Thế hệ trẻ hôm nay lớn lên trong một đất nước đã đi rất xa so với những năm đầu thập niên 1980. Các cháu có nhiều điều kiện để học tập, lựa chọn nghề nghiệp, tiếp cận tri thức mới và xây dựng tương lai theo cách riêng. Nhưng càng có nhiều lựa chọn, con người càng cần có khả năng tự giữ phương hướng. Điều thế hệ trước có thể gửi lại không phải là yêu cầu người sau phải sống giống mình, mà là một kinh nghiệm giản dị: bất cứ con đường nào cũng cần sự nghiêm túc. Tài năng chỉ phát huy khi đi cùng kỷ luật; ước mơ chỉ thành hình khi con người biết bền lòng với điều mình đã chọn.

Nếu phải gom chín năm quân ngũ vào một điều để nhắn lại cho con cháu, tôi sẽ không nói về những gì lớn lao. Tôi chỉ muốn các cháu hiểu rằng đời người được tạo nên từ rất nhiều ngày không ai vỗ tay cho mình. Chính trong những ngày ấy, mình vẫn phải học cho tử tế, làm việc cho đến nơi, cư xử cho có nghĩa và giữ lời với chính mình. Tôi đã đi qua tuổi mười chín đến hai mươi tám trong nếp sống của Trường Sĩ quan Pháo binh, và càng về sau càng thấy: điều quý nhất của một thời thanh xuân không phải nó đã ồn ào đến đâu, mà là sau khi thời thanh xuân ấy qua đi, con người đã trở thành người như thế nào.