TRỊNH XUÂN DUNG - NHỮNG NGÀY THÁNG DƯỚI BẦU TRỜI LÀ NGƯỜI LÍNH

Mười bảy năm là một quãng rất dài của đời người. Với tôi, quãng ấy bắt đầu từ năm 1964, khi tôi rời Thiệu Hóa để bước vào quân ngũ, và chỉ khép lại vào năm 1981. Tôi là Trịnh Xuân Dung, sinh năm 1943, quê Thiệu Hóa. Những năm phục vụ của tôi gắn với Phòng không – Không quân, và trong chặng đời ấy tôi đảm nhiệm cương vị Chính trị viên Tiểu đoàn. Bây giờ nhìn lại, tôi mới thấy mình đã gửi gần như trọn một phần tuổi trẻ và tuổi trưởng thành vào quân đội: bước vào hàng ngũ khi khoảng hai mươi mốt tuổi, rời quân ngũ khi đã gần bốn mươi. Giữa hai dấu mốc ấy là chiến tranh, ngày thống nhất, những năm đầu hậu chiến và biết bao đổi thay của đất nước.

Năm 1964, Việt Nam vẫn bị chia cắt. Miền Bắc đang xây dựng trong điều kiện hòa bình ngày một mong manh, còn cuộc chiến ở miền Nam tiếp tục căng thẳng. Chỉ một thời gian sau, chiến tranh phá hoại mở rộng ra miền Bắc, khiến cuộc sống của cả dân tộc bước vào một giai đoạn mới đầy thử thách. Tôi lên đường ngay trước bước chuyển lớn ấy. Ở tuổi hai mươi mốt, trong lòng vẫn còn bao dự định của một người trẻ, nhưng hoàn cảnh lúc bấy giờ khiến chuyện riêng khó đứng tách khỏi chuyện chung. Khi quê hương, đất nước đang ở trong những năm chưa yên, mỗi thanh niên đều phải tự xác định mình sẽ sống quãng tuổi trẻ ấy như thế nào.

Rời Thiệu Hóa, tôi không mang theo ý nghĩ rằng mình sắp bước vào một đời quân ngũ kéo dài gần hai thập niên. Khi ấy chỉ biết phía trước là hàng ngũ quân đội, là một môi trường hoàn toàn khác, nơi con người phải học cách sống có kỷ luật và tự điều chỉnh mình. Nỗi nhớ nhà chắc chắn có, nhưng càng sống trong quân ngũ tôi càng hiểu nhớ quê không có nghĩa là chỉ muốn trở về. Có lúc chính nỗi nhớ lại làm người ta ý thức rõ hơn vì sao mình đang đứng ở đây. Thiệu Hóa trở thành một điểm tựa ở phía sau, còn những năm tháng phía trước dần biến một thanh niên hai mươi mốt tuổi thành một người lính quen với việc đặt điều chung lên trước những thuận tiện của riêng mình.

Phòng không – Không quân và những năm tháng rèn một người biết đứng vững

Quãng đời quân ngũ của tôi gắn với Phòng không – Không quân, một lực lượng đòi hỏi cao về tổ chức, sự chính xác, tính hiệp đồng và khả năng giữ bình tĩnh trước mọi hoàn cảnh. Tôi không muốn kể thêm những nhiệm vụ hay hoạt động cụ thể ngoài những thông tin đã được xác định, nhưng chỉ riêng môi trường ấy cũng đủ cho tôi hiểu rất sâu một điều: có những lĩnh vực mà sự chủ quan dù nhỏ cũng không được phép trở thành thói quen. Người lính phải biết tự kiểm soát, biết tôn trọng quy định và biết rằng sự vững chắc của một đơn vị không được tạo nên bởi một người, mà bởi rất nhiều người cùng giữ đúng vị trí của mình.

Từ giữa những năm 1960, chiến tranh trở nên ngày càng quyết liệt. Miền Bắc phải đối mặt với những đợt đánh phá bằng không quân, trong khi vẫn duy trì sản xuất, xây dựng và làm hậu phương cho cuộc đấu tranh thống nhất đất nước. Với người lính Phòng không – Không quân, bối cảnh ấy khiến mỗi ngày trong quân ngũ đều mang một ý nghĩa đặc biệt. Tôi dần hiểu rằng bản lĩnh không phải là không biết lo, cũng không phải lúc nào cũng tỏ ra cứng rắn. Bản lĩnh trước hết là khả năng giữ đầu óc tỉnh táo, biết mình đang ở đâu, hiểu điều gì cần được ưu tiên và không để sự căng thẳng của hoàn cảnh làm mất đi sự sáng suốt.

Mười bảy năm quân ngũ cũng khiến tôi nhìn thời gian bằng một cách khác. Sự hăng hái của tuổi hai mươi có thể giúp một người bước qua những ngày đầu, nhưng không thể một mình đưa người ấy đi hết gần hai thập niên. Muốn đi lâu, con người phải học cách biến nhiệt tình thành nền nếp, biến lòng tin thành sự bền bỉ và biến những điều mình cho là đúng thành một cách sống ổn định. Có những năm không hề nhẹ nhàng, có những giai đoạn thử thách nối tiếp nhau, nhưng chính độ dài của quãng quân ngũ khiến tôi hiểu rằng phẩm chất của một người không nằm ở những phút mạnh mẽ nhất, mà ở việc họ có giữ được mình qua những năm tháng dài hay không.

Làm Chính trị viên Tiểu đoàn – trước hết phải hiểu con người

Trong chặng quân ngũ ấy, tôi đảm nhiệm cương vị Chính trị viên Tiểu đoàn. Với tôi, cương vị ấy trước hết không phải là một danh xưng, mà là một yêu cầu cao hơn đối với chính cách sống của mình. Khi đã được giao một vị trí có trách nhiệm đối với tập thể, con người không thể chỉ nghĩ đến việc mình nói gì. Quan trọng hơn là mình sống như thế nào để lời nói có trọng lượng, mình đối xử với đồng đội ra sao và mình có đủ bình tĩnh để nhìn thấy những điều nằm phía sau biểu hiện bên ngoài của mỗi người hay không. Càng đảm nhiệm công việc lâu, tôi càng hiểu muốn làm công tác chính trị tốt thì trước hết phải hiểu con người.

Mỗi người lính đều có quê hương, gia đình, tính cách và những nỗi niềm riêng. Có người cởi mở, có người ít nói; có người dễ chia sẻ, có người giữ mọi chuyện trong lòng. Không thể nhìn tất cả bằng một khuôn giống nhau. Tôi dần học được cách lắng nghe trước khi kết luận, biết rằng có lúc một người cần được nhắc nhở, nhưng có lúc họ cần được cảm thông. Sự nghiêm khắc trong quân đội là cần thiết, song nếu chỉ có mệnh lệnh mà thiếu sự thấu hiểu thì rất khó tạo nên sự gắn bó lâu dài. Điều giữ một tập thể đứng bên nhau không chỉ là kỷ luật, mà còn là cảm giác mỗi người đều được nhìn nhận như một con người có tình cảm và nhân phẩm.

Chính vị trí Chính trị viên Tiểu đoàn khiến tôi phải tự soi mình nhiều hơn. Muốn người khác giữ nề nếp, mình không thể sống tùy tiện. Muốn người khác tin tưởng, mình phải biết giữ lời. Muốn khuyên người khác bình tĩnh, chính mình trước hết phải học cách bình tĩnh. Những điều ấy nghe qua tưởng đơn giản, nhưng để làm được qua nhiều năm lại không hề dễ. Có lẽ vì thế mà quãng đời quân ngũ không chỉ cho tôi một chức trách, mà còn đặt tôi vào một quá trình tự rèn rất dài. Càng sống lâu trong hàng ngũ, tôi càng hiểu rằng ảnh hưởng của một người đối với đồng đội nhiều khi không nằm ở những điều họ nói trong một buổi, mà ở cách họ sống nhất quán suốt nhiều năm.

Đi qua ngày thống nhất rồi tiếp tục ở lại trong những năm hậu chiến

Tôi nhập ngũ năm 1964 và đã ở trong quân đội hơn một thập niên khi năm 1975 đến. Ngày đất nước hoàn toàn thống nhất là một cột mốc không thể tách khỏi ký ức của bất kỳ người lính nào đã đi qua chiến tranh. Đối với tôi, đó là thời điểm nhìn lại hơn mười năm đã sống trong quân ngũ và thấy điều mà cả dân tộc chờ đợi cuối cùng đã trở thành hiện thực. Nhưng cuộc đời lính của tôi không kết thúc ở đó. Tôi tiếp tục phục vụ thêm sáu năm nữa. Chính quãng sau 1975 khiến tôi càng hiểu rằng chiến thắng mở ra một thời kỳ mới, chứ không đồng nghĩa mọi khó khăn tự nhiên biến mất.

Những năm hậu chiến, đất nước phải khắc phục những tổn thất rất lớn, ổn định đời sống, xây dựng lại kinh tế và củng cố quốc phòng. Cuối thập niên 1970, tình hình bảo vệ Tổ quốc tiếp tục đặt ra những thử thách mới. Người lính đã đi qua chiến tranh lại phải làm quen với một dạng trách nhiệm khác: không còn chỉ hướng về mục tiêu thống nhất, mà còn góp phần giữ gìn thành quả của thống nhất và bảo đảm sự ổn định trong một giai đoạn mới. Với tôi, điều đó làm quãng đời quân ngũ trở nên trọn vẹn theo một cách đặc biệt – tôi đã sống cả trong những năm chờ hòa bình lẫn những năm đầu tiên phải học cách gìn giữ hòa bình.

Đến năm 1981, tôi kết thúc quãng quân ngũ khi khoảng ba mươi tám tuổi. Từ chàng thanh niên hai mươi mốt tuổi rời Thiệu Hóa đến người trở về sau mười bảy năm là một khoảng cách rất lớn. Tôi đã đi qua gần như toàn bộ tuổi trẻ và một phần quan trọng của tuổi trưởng thành trong quân đội. Khi trở lại đời sống bình thường, những năm tháng Phòng không – Không quân và cương vị Chính trị viên Tiểu đoàn không thể chỉ cất lại cùng bộ quân phục. Chúng đã trở thành cách tôi nhìn người, cách tôi đánh giá một việc và cách tôi hiểu giá trị của sự ổn định. Có những điều chỉ sau khi đã rời quân ngũ mới nhận ra chúng đã ngấm vào mình từ rất lâu.

Sau mười bảy năm, điều còn lại sâu nhất là cách đối đãi với con người

Bây giờ nhìn lại, tôi không muốn kể mười bảy năm quân ngũ như một chuỗi dài toàn gian nan. Nếu chỉ nhìn bằng gian khổ, câu chuyện sẽ thiếu đi phần quan trọng nhất. Tôi đã có một quãng đời được sống giữa đồng đội, được chứng kiến đất nước đi từ chia cắt đến thống nhất, từ chiến tranh sang những năm đầu hòa bình. Tôi cũng có một quãng dài để học rằng dù ở hoàn cảnh nào, con người vẫn cần được đối xử bằng sự chân thành. Có thể chức vụ thay đổi, thời cuộc thay đổi, nhưng cách mình giữ nghĩa với người bên cạnh mới là thứ còn lại lâu nhất khi mọi danh xưng đã lùi vào quá khứ.

Tôi mong con cháu hôm nay khi nghĩ về thế hệ đi trước không chỉ nhớ tới chiến tranh bằng những con số và sự kiện. Điều đáng nhớ hơn là giữa hoàn cảnh khắc nghiệt, con người đã sống với nhau ra sao. Hòa bình hôm nay mở ra rất nhiều cơ hội, nhưng một xã hội tốt đẹp vẫn cần những phẩm chất rất cũ: biết lắng nghe, biết tôn trọng người khác, biết giữ lời và không dùng sự thuận lợi của bản thân để quên mất cộng đồng. Tôi từng làm Chính trị viên Tiểu đoàn và càng về sau càng tin rằng muốn một tập thể vững, trước hết phải làm cho từng con người trong tập thể ấy thấy mình có giá trị và có chỗ để gửi niềm tin.

Mười bảy năm Phòng không – Không quân đã trở thành một phần không thể tách khỏi đời tôi, nhưng nếu phải giữ lại chỉ một điều để nói với thế hệ sau, tôi sẽ không chọn những điều quá lớn. Tôi muốn nói về cách nhìn con người. Bởi cuối cùng, chiến tranh hay hòa bình, trong quân đội hay ngoài đời, điều làm một tập thể bền nhất vẫn là cách người ta đối xử với nhau khi không ai bắt buộc phải tử tế. Tôi đã đi qua một đời lính dài từ 1964 đến 1981 và càng sống lâu càng thấy: những năm tháng ấy có ý nghĩa không chỉ vì tôi đã phục vụ bao lâu, mà vì chúng dạy tôi hiểu rằng giữ được lòng tin giữa người với người cũng là một cách giữ lấy sức mạnh của quê hương, đất nước.