TRỞ VỀ MIỀN NAM, NGƯỜI THẦY THÀNH NGƯỜI VIẾT

Cuối năm 1964, Ca Lê Hiến vượt Trường Sơn trở lại miền Nam. Ban đầu anh công tác tại Tiểu ban Giáo dục thuộc Ban Tuyên huấn Trung ương Cục, sau đó chuyển sang Hội Văn nghệ Giải phóng vào năm 1965. Từ đây, bút danh Lê Anh Xuân gắn với những sáng tác về cuộc chiến đấu ở miền Nam. Sau nhiều năm xa quê, anh không trở về một vùng đất yên bình. Những làng xóm, con đường và con người thân thuộc đang sống trong chiến tranh.

Vượt Trường Sơn là bước chuyển từ đời sống giảng đường sang một môi trường đòi hỏi kỹ năng hoàn toàn khác. Đường dài, thiếu thốn, bệnh tật và nguy cơ đánh phá buộc người đi phải thích nghi. Một người từng dành nhiều thời gian đọc sách phải học cách giữ sức, đi theo đội hình và tuân thủ những yêu cầu an toàn. Nhưng sự thay đổi ấy không xóa bỏ con người cũ. Hiến vẫn mang theo thói quen ghi chép và niềm say mê ngôn từ. Từ đó, trải nghiệm trực tiếp bắt đầu đi vào thơ với một độ gần gũi mới.

Người đi xa trở lại quê hương thường muốn tìm lại cảnh cũ. Nhưng sau một thập niên chia cắt, mọi thứ đã thay đổi. Một con đường có thể bị cắt bởi đồn bốt, một khu vườn có thể thành nơi trú quân, một người bạn cũ có thể đang làm nhiệm vụ khác. Hiến phải làm quen với nhịp sống mới, từ cách di chuyển, giữ bí mật tới việc viết trong điều kiện thiếu thốn. Chính trải nghiệm ấy khiến thơ anh dần có thêm tiếng nói của người đang trực tiếp chứng kiến.

Ở Ban Tuyên huấn rồi Hội Văn nghệ Giải phóng, Lê Anh Xuân làm việc trong một tập thể có nhiều người viết, người làm báo và cán bộ văn hóa. Họ cần sáng tác, phổ biến tác phẩm, đồng thời thích nghi với những đợt di chuyển. Một bài thơ không chỉ được viết để cất trong sổ; nó còn có thể được đọc trong đơn vị, đăng trên báo hoặc gửi ra vùng khác. Điều ấy khiến công việc văn nghệ gắn với đời sống chiến trường theo một cách rất cụ thể.

Tập thơ Tiếng gà gáy được xuất bản năm 1965, đánh dấu chặng sáng tác quan trọng. Tiếng gà là âm thanh quen thuộc của làng quê, nhưng trong chiến tranh, nó còn gợi một buổi sáng người dân mong đợi sau đêm dài. Lê Anh Xuân tìm đến những hình ảnh gần gũi để nói về quê hương và sức sống. Anh không cần chỉ miêu tả các trận đánh; đôi khi một âm thanh bình dị cũng mang theo cả ký ức và niềm tin.

Tập Tiếng gà gáy được nhắc đến như một dấu mốc sáng tác năm 1965. Âm thanh của một buổi sáng quê nhà mang đến cho người đọc cảm giác gần gũi giữa thời chiến. Lê Anh Xuân không phải lúc nào cũng cần dùng những hình ảnh lớn lao để gợi tình yêu đất nước. Một tiếng gà, một hàng dừa hay một con đường cũng có thể chứa ký ức về người thân và quê hương. Sức gợi ấy được bồi đắp từ quãng đời xa cách rồi trở lại miền Nam.

Có thể hình dung buổi sáng trong căn cứ, người làm văn nghệ tranh thủ đọc lại bản thảo trước khi lên đường công tác. Đó là cảnh tái hiện, không phải nhật ký một ngày có thật. Nhưng thực tế là Lê Anh Xuân vừa làm nhiệm vụ vừa sáng tác. Người thầy trẻ từng đứng trước sinh viên nay học cách kể về những con người đang chiến đấu và bám đất. Từ đây, thơ của anh gắn chặt hơn với bước chân trên những nẻo đường miền Nam.