Trời Nam vang tiếng súng kháng chiến

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, cục diện quốc tế thay đổi từng ngày. Theo quyết định của Hội nghị Potsdam (17/7–2/8/1945), các lực lượng Đồng minh vào Đông Dương với danh nghĩa giải giáp quân phát xít Nhật: 20 vạn quân Tưởng vào miền Bắc, hơn 1 vạn quân Anh vào miền Nam. Trong khoảng trống quyền lực ấy, những tham vọng cũ nhanh chóng trở lại.

Ngày 22/8/1945, chỉ ba ngày sau khi Hà Nội tổng khởi nghĩa giành chính quyền, từ một căn cứ quân sự ở Ấn Độ, máy bay Anh bí mật chở Jean Cédile – Ủy viên Cộng hòa Pháp – nhảy dù xuống Nam Kỳ an toàn. Một dấu hiệu rõ ràng: người Pháp không có ý định buông Đông Dương.

Âm mưu “trở lại” đã được chuẩn bị từ trước Thực ra, mưu đồ ấy đã manh nha từ tháng 9/1944, khi nước Pháp được Đồng minh giải phóng khỏi phát xít Đức. Charles de Gaulle, đứng đầu Chính phủ lâm thời Cộng hòa Pháp, bộc lộ ý đồ khôi phục “chủ quyền” ở Liên bang Đông Dương. Pháp cử Đô đốc Georges Thierry d’Argenlieu làm Cao ủy và tướng Philippe Leclerc làm Tư lệnh tối cao lực lượng Pháp tại Đông Dương – với “sứ mệnh” được gọi thẳng tên: quay lại nắm quyền.

Đến trung tuần tháng 9/1945, cục diện ở Sài Gòn đã bị thay đổi mạnh: khoảng 2.500 quân Anh-Ấn chiếm đóng; phía Pháp ngoài một đại đội trang bị hiện đại của Trung đoàn bộ binh số 5, còn có Trung đoàn bộ binh thuộc địa số 11, gần 1.500 tù binh Pháp vừa được thả, cùng hơn 1.000 Pháp kiều. Một lực lượng đủ để “làm lại từ đầu” theo cách của kẻ xâm lược.

0 giờ 23/9/1945: Súng nổ giữa Sài Gòn Với thế lực áp đảo, Cédile ráo riết chuẩn bị chiếm Sài Gòn. 0 giờ ngày 23/9/1945, quân Pháp bất ngờ nổ súng tấn công vào trụ sở các cơ quan chính quyền của Việt Minh ở Sài Gòn. Nghiêm trọng hơn, chúng tràn vào trụ sở Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ. Đến khoảng 3 giờ sáng, dưới sự yểm trợ của xe bọc thép, lính Pháp kéo đến trước Dinh Đốc Lý (Dinh Xã Tây) – nay là trụ sở UBND TP.HCM ở số 86 Lê Thánh Tôn – trong tư thế kẻ đi chiếm đoạt, không hề che giấu.

Nhưng điều mà họ không ngờ: đụng đến đâu, gặp sức kháng cự đến đó.

Trong tay nhiều người Việt khi ấy chỉ có súng trường, mã tấu, lựu đạn, thậm chí là quyết tâm “không lùi”. Cuộc kháng chiến ở Nam Bộ bắt đầu không phải bằng những lời hô hào ồn ào, mà bằng lựa chọn rất giản dị: không chấp nhận bị cướp lại độc lập vừa giành được.

Phát súng mở màn và người quyết định “bóp cò” Một trong những hình ảnh tiêu biểu của giờ khắc ấy là đồng chí Dương Quang Đông (Năm Đông, 1902–2003) – người nổ phát súng mở màn Nam Bộ kháng chiến. Ông từng là Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, sau này là Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM.

Đêm 22/9, ông chỉ huy lực lượng canh giữ Dinh Đốc Lý. Lúc sinh thời, ông kể rất rõ một khoảnh khắc mà ai nghe cũng thấy nghẹn: Khoảng 21 giờ, nhận tin lính Nhật rút khỏi vòng ngoài. Chưa đầy một giờ sau, quân Pháp tràn đến. Trong đầu người chỉ huy ấy, diễn ra cuộc giằng co dữ dội: rời vị trí thì mang tiếng hèn; nổ súng thì có thể bị quy là “khơi mào chiến tranh”. Nhưng trước sự hung hãn của kẻ thù, ông dứt khoát nắm súng và bóp cò.

Đơn vị của ông cầm cự, trụ vững cho tới khi Hội nghị đường Cây Mai (nay là đường Nguyễn Trãi) quyết định phát động toàn Nam Bộ kháng chiến, ông mới cho anh em rút lui. Một lựa chọn không phải để “giữ tiếng”, mà để giữ lực lượng cho cuộc chiến dài.

Hội nghị đường Cây Mai và mệnh lệnh của lịch sử Rạng sáng 23/9/1945, Hội nghị đường Cây Mai họp trong tình thế không thể chậm hơn. Hội nghị phân tích, đánh giá tình hình và thống nhất: phát động ngay nhân dân Sài Gòn – Gia Định và Nam Bộ đứng lên kháng chiến chống thực dân Pháp, đồng thời báo cáo ra Hà Nội xin chỉ đạo.

Hội nghị quyết định thành lập:

Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ do Trần Văn Giàu làm Chủ tịch.

Ủy ban Kháng chiến Sài Gòn – Chợ Lớn do Nguyễn Văn Tư làm Chủ tịch.

Huỳnh Đình Hai và Từ Văn Ry phụ trách tổ chức kháng chiến.

Ngay sau đó là những chỉ thị rõ ràng, sát thực: tiếp tục đánh địch trên đường phố, bao vây địch trong nội thành; bãi công, bãi thị, bãi khóa; bất hợp tác; vạch mặt Việt gian; siết chặt hậu phương ngay trong lòng đô thị.

Chiều 23/9/1945, lời kêu gọi vang lên như tiếng trống mở hội mà cũng là tiếng chuông báo trận: “Tất cả đồng bào… hãy cầm vũ khí xông lên đánh đuổi quân xâm lược!... Cuộc kháng chiến bắt đầu!”

Nhân chứng người Mỹ và sự đồng cảm từ bên ngoài Trong những ngày đầu ấy, có một lớp nhân chứng đặc biệt: nhân viên OSS (tiền thân CIA) tới Sài Gòn ngày 4/9/1945, do Trung tá Peter Dewey chỉ huy. Trong nhóm đó, George Wickes – khi ấy mới 22 tuổi – về sau trở thành giáo sư Văn học Anh tại Đại học Oregon (Mỹ), nhiều lần trở lại Việt Nam.

Theo hồi ức của Wickes, cả Pháp lẫn Anh đều tìm cách ngăn OSS tiếp xúc với Việt Minh ở Nam Bộ. Vì bị theo dõi, những cuộc gặp hiếm hoi phải diễn ra ban đêm, trong những căn nhà nằm trên các con phố yên tĩnh. Nhưng chính trong những giờ phút “lặng mà căng”, Wickes cảm nhận rõ: những người Việt Minh ông gặp đã chuẩn bị sẵn sàng hiến dâng tất cả để giữ độc lập mới giành được.

Sau 23/9, Sài Gòn không còn là thành phố của những ngày bình yên. Đêm đến, tiếng trống trận vang lên, tiếng súng nổ rải khắp nơi. Và trong ghi chép của mình, Wickes thừa nhận: nhân viên OSS ngày càng đồng cảm hơn với cuộc kháng chiến của người Việt.

Khi tướng Anh Gracey lợi dụng danh nghĩa Đồng minh, ra lệnh tước vũ khí người Việt, đuổi Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ ra khỏi dinh toàn quyền; phía Việt Nam đã gửi điện, yêu cầu Đồng minh tôn trọng quyền độc lập và quyền tự quyết của dân tộc Việt Nam. Một tiếng nói không hằn học, nhưng cứng rắn.

Không đối đầu theo cách kẻ mạnh muốn: Ta rút vào bưng biền Đầu tháng 10/1945, tướng Gracey đồng ý gặp lãnh đạo Việt Minh. Hiệp định đình chiến được công bố, rồi nhanh chóng bị phương Tây vi phạm trong im lặng. Tàu chiến Pháp xuất hiện dày hơn trên sông và cảng. Ngày 5/10, tướng Leclerc đến Sài Gòn, chính thức nắm quyền Tổng tư lệnh quân viễn chinh Pháp. Cờ Pháp lại treo dày nội thành – trong khi trước đó Quốc kỳ Việt Nam đã tung bay cùng cờ Đồng minh.

Giao tranh quanh Sài Gòn tạm lắng, nhưng đó chỉ là sự lặng của một cơn giông đang tích điện.

Tránh đối đầu trực diện với quân chính quy được trang bị mạnh, lực lượng cách mạng Nam Bộ rút vào bưng biền, xây dựng căn cứ kháng chiến lâu dài. Ta chủ động tổ chức đánh nhỏ, bắn tỉa, phá đường, phá kho, làm đối phương hoang mang, căng thẳng. Không cần “đánh lớn” ngay – vì người Việt Minh ở khắp mọi nơi, và vì đây là cuộc chiến của một dân tộc chứ không chỉ của một đạo quân.

Trong thư gửi cha mẹ ở Mỹ, George Wickes bày tỏ niềm tin đặc biệt vào người Việt Nam và tổ chức Việt Minh. Ông tin rằng nếu không có hệ thống đồn bốt dày đặc và tuần tra mọi lúc mọi nơi, người Pháp khó buộc đất nước này thuần phục như trước. Và ông kết lại bằng một dự cảm lạnh nhưng thật: Ông chưa biết cuộc đối đầu sẽ kết thúc thế nào, nhưng tin rằng sẽ rất khó có ngày người Pháp có thể dạo chơi bình an vô sự trên mảnh đất này.

Đó không phải lời đe dọa. Chỉ là sự nhìn thẳng vào một sự thật: Một dân tộc đã đứng dậy giành độc lập thì không thể bị đánh gục chỉ bằng “đòn thù”.