Trong lòng đất, có một thời hoa lửa

Có những nơi người ta tìm đến để ngắm cảnh.

Có những nơi người ta đến để nghe kể về lịch sử.

Nhưng cũng có những nơi, chỉ cần đứng thật yên, người ta đã cảm thấy lịch sử ở ngay dưới chân mình.

Hiệp Phổ Nam là một nơi như thế.

Ngày nay, nơi ấy thuộc xã Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi. Một khoảng đất không quá rộng, những hàng cây đứng yên trong gió, nhà bia tưởng niệm lặng lẽ giữa màu xanh của quê nhà. Nhìn từ trên mặt đất, chẳng có gì quá khác thường.

Nhưng sâu dưới lớp đất ấy từng là một thế giới khác.

Một thế giới không có ánh mặt trời.

Một thế giới của những người dân chạy giặc, những người du kích, những cán bộ cách mạng.

Một thế giới đã từng có tiếng khóc trẻ con, tiếng thở gấp của người lớn, tiếng bom vọng từ trên mặt đất xuống và những lời thì thầm gọi nhau trong bóng tối.

Và cũng chính nơi ấy đã chứng kiến một trong những bi kịch đau thương của vùng đất Quảng Ngãi trong những năm chiến tranh.

Năm 1965, chiến tranh ngày càng khốc liệt.

Ở Hành Trung, bom đạn đã trở thành một phần của cuộc sống.

Người ta không còn chỉ nghe tiếng gà gáy mỗi sáng hay tiếng cuốc ngoài đồng.

Người ta học cách nhận biết tiếng máy bay.

Học cách nhìn lên bầu trời và đoán xem tiếng động đang đến gần hay đi xa.

Học cách bế con chạy xuống hầm.

Học cách bỏ lại căn nhà trong vài phút chỉ để giữ lấy mạng sống.

Nhưng người dân nơi đây không muốn cứ mãi sống trong nỗi sợ.

Vì vậy, họ đào đất.

Không có máy móc hiện đại.

Không có những dụng cụ mà ngày nay chúng ta có thể dễ dàng gọi tên.

Chỉ có cuốc, rựa và đôi tay.

Ban ngày làm ruộng.

Đêm xuống, họ lặng lẽ đào.

Đất được xúc lên từng chút.

Từng nhát cuốc xuyên qua nền đất cứng.

Từng đoạn hầm nối tiếp nhau trong bóng tối.

Có những đêm người ta làm đến khuya, mồ hôi thấm ướt lưng áo. Đào được một đoạn, lại chống lên thở. Rồi lại cúi xuống.

Không ai biết cuộc chiến sẽ kéo dài bao lâu.

Nhưng họ biết một điều:

Ngày mai có thể bom lại rơi.

Và nếu ngày mai bom lại rơi, họ cần một nơi để bảo vệ người sống.

Sau hơn hai tháng, từ tháng 5 đến tháng 7 năm 1965, địa đạo Hiệp Phổ Nam hoàn thành.

Địa đạo dài khoảng 165 mét, rộng khoảng 2 mét, sâu khoảng 3 mét, có nhiều ngách và các lỗ thông hơi nối lên mặt đất giữa những rặng tre. Nơi đây vừa là chỗ trú ẩn của người dân, vừa là nơi hoạt động của lực lượng du kích, bộ đội địa phương và cán bộ cách mạng.

Một đường hầm nằm dưới lòng đất.

Một thế giới được làm nên bằng sức người.

Một mái nhà không có mái.

Một căn cứ không có tường thành.

Nhưng lại là nơi hàng trăm con người đặt vào đó thứ quý giá nhất:

mạng sống của mình.

Có lẽ người dân Hiệp Phổ Nam khi ấy không nghĩ rằng đường hầm mình đào sẽ trở thành một chứng nhân của lịch sử.

Họ chỉ nghĩ đến mùa bom tiếp theo.

Nghĩ đến đứa con đang ngủ.

Nghĩ đến người mẹ già.

Nghĩ đến những người đang ở ngoài kia.

Đất dưới chân họ vừa là ruộng đồng.

Vừa là nơi họ cắm rễ để sống.

Giờ đây, nó trở thành nơi che chở họ.

Đất mẹ ôm lấy những người con của mình.

Và không ai biết cái ôm ấy rồi sẽ trở nên đau đớn đến thế nào.

Sáng sớm ngày 3 tháng 8 năm 1965, một cuộc càn quét lớn được triển khai về phía Hành Trung.

Ba hướng quân tiến vào.

Có bộ binh.

Có lực lượng bảo an, dân vệ, biệt kích và các đơn vị khác.

Có pháo binh, máy bay và xe bọc thép yểm trợ. Nguồn tư liệu địa phương ghi nhận lực lượng tham gia càn quét có 18 máy bay và 5 xe bọc thép, chia thành ba cánh quân tiến vào khu vực.

Buổi sáng hôm ấy, làng quê không còn bình yên.

Tiếng súng nổ.

Tiếng pháo dội xuống.

Những mái nhà rung lên.

Đất bật tung sau mỗi tiếng nổ.

Những người du kích ở Hiệp Phổ Nam chiến đấu từ sáng đến khoảng giữa trưa, cố chặn bước tiến của đối phương.

Nhưng chiến tranh là một thứ tàn nhẫn.

Khi đạn dần cạn, họ không còn nhiều lựa chọn.

Cuối cùng, lực lượng du kích cùng người dân phải lui vào địa đạo.

Từng người một.

Từng gia đình một.

Người lớn dắt trẻ nhỏ.

Người già được dìu xuống.

Có người ôm theo một chiếc khăn.

Có người mang theo một bình nước.

Có lẽ có người vẫn nghĩ rằng chỉ cần xuống hầm, chờ mọi thứ đi qua, rồi họ sẽ lại bước lên mặt đất.

Họ đâu biết rằng có những cánh cửa, một khi khép lại, sẽ không còn mở ra cho tất cả mọi người nữa.

Bên trên mặt đất, chiến tranh vẫn tiếp diễn.

Bên dưới lòng đất, hàng chục con người cố giữ im lặng.

Có lẽ lúc ấy, họ chỉ nghe thấy tiếng thở của nhau.

Tiếng một đứa trẻ sợ hãi.

Tiếng người lớn cố dỗ dành.

Tiếng động mơ hồ vọng từ phía trên.

Rồi quân địch phát hiện ra địa đạo.

Chúng tấn công vào nơi trú ẩn.

Theo lời kể của người sống sót Nguyễn Thanh Chí, lực lượng bên trong đã phải dùng nước tiểu thấm vào áo để bịt mũi trước chất độc được đưa xuống địa đạo.

Hãy thử tưởng tượng bóng tối lúc ấy.

Không có bầu trời.

Không có gió.

Không có đường chạy.

Chỉ có một đường hầm hẹp, những thân người chen chúc và một thứ khí độc đang lan dần trong không khí.

Có những người ôm lấy nhau.

Có những người cố giữ con mình sát vào ngực.

Có người biết mình không thể sống sót.

Nhưng vẫn cố ở lại cạnh người thân.

Trong những khoảnh khắc cuối cùng, con người có lẽ không còn nghĩ đến chiến thắng hay thất bại.

Họ chỉ còn nghĩ đến một cái tên.

Một người mẹ.

Một người cha.

Một đứa con.

Một người vợ.

Một mái nhà.

Một mảnh ruộng.

Một buổi chiều bình thường mà họ muốn được nhìn thấy thêm một lần.

Đến khoảng 4 giờ chiều, quân địch rút khỏi khu vực. Nhưng dưới lòng đất, 91 người đã không thể trở ra. Chỉ một số ít người sống sót.

Chín mươi mốt con người.

Chín mươi mốt cuộc đời.

Chín mươi mốt câu chuyện bị chiến tranh cắt ngang.

Có thể trong số họ có người từng nghĩ rằng mình sẽ sống đến già.

Có người còn chưa kịp cưới.

Có người còn một mùa lúa chưa gặt.

Có người còn một đứa con chưa kịp lớn.

Có người ra đi mà trong túi vẫn còn một thứ gì đó rất nhỏ bé của cuộc sống thường ngày.

Chiến tranh thường được kể bằng những con số.

Bao nhiêu quân.

Bao nhiêu trận đánh.

Bao nhiêu vũ khí.

Bao nhiêu ngày đêm.

Nhưng có những lúc, một con số lại là chín mươi mốt cuộc đời.

Và chín mươi mốt cuộc đời ấy không thể viết hết trong một trang sách.

Sau khi chiến tranh đi qua, người dân trở lại nơi ấy.

Mặt đất vẫn còn đó.

Rặng tre vẫn còn đó.

Nhưng bên dưới là những người không thể trở về.

Địa đạo Hiệp Phổ Nam trở thành nơi lưu giữ những mất mát mà thời gian không thể xóa.

Sau này, hài cốt của nhiều người được tìm thấy và xác định danh tính. Tư liệu địa phương ghi nhận đã xác định được danh tính của 70 người, trong đó 58 người được công nhận là liệt sĩ.

Những cái tên lần lượt được gọi lên.

Từng cái tên.

Từng cái tên.

Có những người khi được gọi tên hôm nay, đã cách chúng ta hơn nửa thế kỷ.

Nhưng một cái tên được nhắc lại vẫn là một cuộc đời được nhớ đến.

Đó có lẽ là điều mà những người sống sót đã làm cho người đã khuất:

Không để họ biến thành những con số.

Không để họ chỉ còn là một dòng trong hồ sơ.

Không để thời gian chôn họ lần thứ hai.

Nhiều năm sau, địa đạo được bảo tồn.

Một nhà bia được dựng lên.

Những hiện vật được trưng bày.

Những câu chuyện được kể lại.

Năm 2020, địa đạo Hiệp Phổ Nam được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh của Quảng Ngãi.

Những đứa trẻ của thời bình bắt đầu đến đây.

Các em bước xuống lòng đất.

Chạm tay vào những bức tường hầm.

Nhìn những hiện vật cũ.

Nghe người lớn kể về một ngày tháng Tám năm 1965.

Có thể các em sẽ không hiểu hết.

Bởi làm sao một người chưa từng nghe tiếng bom có thể hình dung được nỗi sợ của chiến tranh?

Làm sao một người quen với ánh điện có thể hiểu cảm giác hàng chục con người ngồi chen nhau trong bóng tối?

Làm sao một người lớn lên giữa trường lớp và tiếng cười bạn bè có thể biết được một người cùng tuổi mình năm ấy đã phải nằm xuống trong lòng đất?

Có những điều lịch sử không thể dạy bằng vài dòng ghi nhớ.

Phải đứng trước một di tích.

Phải nhìn một cái tên.

Phải đặt tay lên lớp đất đã từng che chở con người.

Khi ấy, lịch sử mới thôi là chuyện của “ngày xưa”.

Nó trở thành câu chuyện của những con người.

Hôm nay, Hiệp Phổ Nam không còn tiếng súng.

Không còn những đoàn quân tiến qua.

Không còn những người mẹ hoảng hốt bế con chạy xuống hầm.

Những rặng tre vẫn đung đưa trong gió.

Mùa mưa đến, đất lại mềm.

Mùa nắng về, đất lại khô.

Những đứa trẻ lớn lên.

Những con đường mới mở.

Những căn nhà mới dựng.

Cuộc sống bình thường trở lại, chậm rãi và yên ổn.

Có lẽ đó chính là điều đẹp nhất mà những người nằm lại dưới lòng đất năm nào đã để lại.

Họ không còn được nhìn thấy hòa bình.

Nhưng nhờ có sự hy sinh của họ, những thế hệ sau được lớn lên trong hòa bình.

Được đến trường mà không phải nghe tiếng còi báo động.

Được chạy trên cánh đồng mà không sợ bom rơi.

Được ngồi dưới một mái nhà vào buổi tối mà không cần nhìn lên bầu trời để đoán tiếng máy bay.

Được sống một cuộc đời mà những người ở Hiệp Phổ Nam ngày ấy đã không còn cơ hội sống tiếp.

Có lần người ta nói rằng đất có ký ức.

Có lẽ đúng.

Bởi có những mảnh đất, dù bao nhiêu năm trôi qua, vẫn khiến người ta bước đi chậm lại.

Hiệp Phổ Nam là một mảnh đất như thế.

Dưới những bước chân hôm nay là một đường hầm dài 165 mét.

Dưới lớp cỏ xanh là nơi từng có người gọi nhau trong bóng tối.

Dưới sự bình yên của hiện tại là một buổi chiều năm 1965 mà chín mươi mốt con người đã không thể đi qua.

Và nếu một ngày nào đó đứng trước địa đạo, nhìn ánh nắng rơi xuống mặt đất, có lẽ ta sẽ hiểu rằng hòa bình không phải thứ tự nhiên mà có.

Nó được đổi bằng những tuổi trẻ đã đi qua chiến tranh.

Bằng những người mẹ chờ con.

Bằng những người lính không trở về.

Bằng những người dân bình thường đã dùng đôi tay của mình đào một đường hầm trong đất để bảo vệ nhau.

Họ không có những thanh gươm như Trần Hưng Đạo.

Không có những đoàn quân lớn như Điện Biên.

Không có những tượng đài bằng đá đứng giữa quảng trường.

Họ chỉ có một mảnh đất, một đường hầm và một niềm tin rằng quê hương của mình đáng để giữ gìn.

Thế là đủ để họ trở thành một phần của lịch sử.

Chiến tranh đã lùi rất xa.

Nhưng buổi chiều ở Hiệp Phổ Nam vẫn có nắng.

Nắng rơi xuống hàng cây.

Nắng chạm vào bia tưởng niệm.

Nắng soi lên những cái tên đã nằm im ở đó hơn nửa thế kỷ.

Có lẽ nếu người đã khuất có thể nhìn thấy hôm nay, họ sẽ không cần những lời ngợi ca quá lớn.

Họ chỉ cần nhìn thấy những đứa trẻ cười.

Nhìn thấy cánh đồng yên ả.

Nhìn thấy con đường quê không còn dấu chân quân thù.

Nhìn thấy người dân sống một cuộc đời bình thường.

Bởi sau cùng, đó mới là điều mà những con người trong lòng đất ngày ấy đã bảo vệ.

Không phải một chiến thắng để kể lại.

Mà là một ngày bình yên để người khác được sống.

Và vì thế, Hiệp Phổ Nam vẫn ở đó.

Im lặng.

Không kể chuyện bằng tiếng nói.

Chỉ kể bằng đất.

Bằng những đường hầm tối.

Bằng những cái tên trên bia đá.

Bằng một mùa tháng Tám đã hơn nửa thế kỷ trôi qua.

Để mỗi khi có người bước xuống lòng đất, nơi ánh sáng chỉ còn rơi thành những vệt rất mỏng, họ có thể nghe thấy một câu chuyện không cần ai nói thành lời:

Có một thời, những người con của quê hương đã gửi tuổi trẻ của mình vào lòng đất.

Để một ngày, đất nước được bước ra ánh sáng.