TRUNG TÁ ĐẶNG VĂN VIỆT: "HÙM XÁM ĐƯỜNG SỐ 4" VÀ SỐ PHẬN BI HÙNG CỦA MỘT HUYỀN THOẠI CHIẾN TRƯỜNG
Trong lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam, Trung tá Đặng Văn Việt (1920 – 2021) là một trường hợp vô cùng đặc biệt. Cả cuộc đời ông chỉ mang duy nhất một cấp bậc quân hàm Trung tá, nhưng tên tuổi lại vang danh khắp thế giới, khiến những tướng lĩnh sừng sỏ nhất của thực dân Pháp phải cúi đầu nể phục. Ông chính là người được đối phương kiêng dè, nể trọng và xưng tụng bằng những biệt danh đầy kiêu hãnh: "Hùm xám đường số 4" hay "Tiểu tướng Napoléon".
1. Xuất thân danh gia vọng tộc và ngọn cờ đầu trước Ngọ Môn Huế
Đặng Văn Việt sinh năm 1920 tại huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An trong một gia đình thuộc hàng vương tôn công tử, "danh gia vọng tộc" bậc nhất đương thời. Tổ tiên ông là danh tướng Đặng Tất, Đặng Dung thời Hậu Trần. Ông nội là Đình nguyên Hoàng giáp Đặng Văn Thụy (Tế tửu Quốc tử Giám), còn cha ông là cụ Đặng Văn Hướng – Phó bảng triều Nguyễn, từng giữ chức Tổng đốc Nghệ An và sau này là Bộ trưởng không bộ trong Chính phủ Hồ Chí Minh.
Sau khi tốt nghiệp trường Thanh niên Tiền tuyến Huế, vào ngày 21/8/1945, chính Đặng Văn Việt cùng đồng chí của mình đã dũng cảm treo lá cờ đỏ sao vàng trước Ngọ Môn, đánh dấu thắng lợi hoàn toàn của Cách mạng tháng Tám tại cố đô Huế.
2. Ác mộng của thực dân Pháp trên Đường số 4
Năm 1949, ông trở thành Trung đoàn trưởng đầu tiên của Trung đoàn 174 lừng danh khi mới bước sang tuổi 29. Được tung vào chiến trường biên giới Đông Bắc cực kỳ khốc liệt, ông đã phát huy thiên tài quân sự bẩm sinh của mình trên tuyến Đường số 4 (Cao Bằng - Lạng Sơn). Với chiến thuật phục kích và vận động chiến tài tình, ông chỉ huy trung đoàn liên tiếp giáng những đòn sấm sét vào các đoàn xe bọc thép của Pháp tại đèo Bông Lau, Bố Củng, Lũng Vài..."Hùm xám đường số 4" (Le Tigre gris de la RC4)
Đỉnh cao là trong Chiến dịch Biên giới năm 1950, tài cầm quân mưu trí, sắc bén của Đặng Văn Việt đã góp công lớn bẻ gãy cuộc rút lui của hai binh đoàn tinh nhuệ bậc nhất của Pháp, bắt sống cả hai vị chỉ huy sừng sỏ là Trung tá Marcel Lepage và Trung tá Pierre Charton. Chính sự táo bạo, dũng mãnh và xuất quỷ nhập thần này đã khiến các sĩ quan binh lính Pháp khiếp sợ và trân trọng gọi ông là hay vị "Tiểu tướng Napoléon".
3. Người lính kiên trung vượt qua những khúc quanh lịch sử
Dù có tài năng quân sự kiệt xuất và liên tục lập chiến công lớn, nhưng do những yếu tố phức tạp của lịch sử và định kiến thời kỳ cải cách ruộng đất liên quan đến thành phần gia đình, sự nghiệp binh nghiệp của ông đã dừng lại ở cấp bậc Trung tá. Năm 1954, ông rời quân đội và chuyển sang công tác tại Tổng cục Thủy sản, sau đó là Bộ Xây dựng cho đến khi nghỉ hưu.
Không chịu khuất phục trước hoàn cảnh, khi về già, ông tự học tiếng Anh, tiếng Pháp và bắt đầu viết sách. Cuốn hồi ký "Hùm xám Đường số 4" do ông viết bằng cả tiếng Việt và tiếng Pháp đã trở thành một tư liệu lịch sử quý giá, được dịch ra nhiều thứ tiếng và nhận được sự kính trọng lớn từ cả các cựu chiến binh Pháp – những người từng là đối thủ của ông năm xưa.
Trung tá Đặng Văn Việt qua đời ngày 25 tháng 9 năm 2021 tại Hà Nội, hưởng đại thọ 102 tuổi. Ông ra đi để lại niềm tiếc thương vô hạn nhưng hình ảnh về một vị "tướng không phong sao", một huyền thoại sống mãi trong lòng nhân dân và lịch sử quân sự thế giới sẽ còn lưu truyền mãi mãi.
