Trung tướng Lê Hiến Mai – Vị tướng trẻ nhất và cuộc đời với ba điều đặc biệt

Thân thế và cơ duyên đến với Cách mạng

Trung tướng Lê Hiến Mai tên thật là Nguyễn Văn Phường (ông còn có tên gọi khác là Dương Quốc Chính). Ông sinh ngày 23/11/1918 tại xã Trạch Mỹ Lộc, huyện Phúc Thọ, tỉnh Sơn Tây cũ (nay thuộc Hà Nội). Sinh ra trong một gia đình trung nông khá giả nhưng sớm chịu cảnh mồ côi cha từ năm lên 4 tuổi, ông được bác ruột nuôi nấng và chăm sóc. Đến năm 18 tuổi, ông đi dạy học để tự kiếm tiền nuôi sống bản thân.

Năm 1939, cuộc đời ông rẽ sang một con đường mới sau cuộc gặp gỡ tình cờ với nhà cách mạng Phan Trọng Tuệ. Được giác ngộ và dìu dắt, ông chính thức tham gia hoạt động cách mạng từ năm 1939, giữ chức Thư ký Ban Chấp hành Đoàn thanh niên phản đế tỉnh Sơn Tây vào năm 1940 và được kết nạp vào Đảng Cộng sản từ năm 1940.

Quá trình hoạt động Cách mạng và những cống hiến to lớn

1. Người chép lược sử Đảng kỳ diệu trong lao tù Sơn La

Năm 1941, trong một lần đi gây dựng cơ sở hoạt động, ông bị thực dân Pháp bắt giam ở Sơn Tây rồi đưa về Hà Nội. Đến năm 1942, ông bị đày lên nhà tù Sơn La, nơi ông gặp gỡ các bạn tù là Song Hào, Trần Thế Môn, Nhị Quý, Lê Trung Đình.

Tại nhà ngục Sơn La khắc nghiệt, nhân kỷ niệm 12 năm ngày thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương (3/2/1930 - 3/2/1942), ông Phường được các bạn tù tín nhiệm cử chắp bút chép lại lịch sử hình thành và phát triển của Đảng nhờ văn hay, chữ đẹp. Các bạn tù đã gom được khoảng 50 mẩu giấy nhỏ bằng lòng bàn tay do cơ sở cách mạng bí mật tuồn từ ngoài vào. Ông cẩn thận khâu những mảnh giấy đó thành một cuốn sổ nhỏ có kích thước 7x9cm.

Hằng ngày, trong phòng giam tối tăm, ông dò dẫm viết từng chữ cho đến khi hoàn thiện cuốn lược sử và chuyển cho Chi bộ chỉnh sửa. Ngày 11/10/1944, ông cùng 12 người bạn tù được đồng chí Song Hào tổ chức vượt ngục thành công. Cuốn sổ được ông trân trọng giữ làm kỷ niệm, luôn mang theo trong suốt thời gian công tác tại Việt Bắc làm tài liệu học tập và tuyên truyền. Đến tháng 8/1967, khi được bổ nhiệm làm Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, ông đã trao tặng kỷ vật thiêng liêng này cho Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam).

2. Vị tướng trẻ nhất toàn quân và cái tên đặc biệt do Bác Hồ đặt

Sau khi vượt ngục, từ tháng 8/1944 đến 1945, ông tham gia Cứu quốc quân, là Ủy viên Phân khu ủy Phân khu Tuyên - Thái và làm phái viên chính trị Giải phóng quân phụ trách mặt trận Sầm Nưa, Xiêng Khoảng (Lào). Tháng 3/1946, ông giữ chức Chính ủy kiêm Tham mưu trưởng, Bí thư Quân khu ủy Chiến khu 2. Ông cùng đồng chí Hoàng Sâm được đánh giá là linh hồn của Bộ Chỉ huy mặt trận này, bám sát và điều quân đối phó linh hoạt với quân địch. Từ sau Tết năm 1947, ông trực tiếp chỉ huy mặt trận Tây Tiến.

Ngày 28/5/1948, tại Tỉn Keo, Định Hóa, Thái Nguyên, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trì lễ phong hàm cấp tướng đầu tiên của Việt Nam. Tại buổi lễ lịch sử này, đồng chí Nguyễn Văn Phường vinh dự được phong quân hàm Thiếu tướng khi vừa tròn 30 tuổi. Cho đến nay, ông vẫn được ghi nhận là vị tướng trẻ nhất trong đợt phong quân hàm đầu tiên và là một trong những tướng lĩnh trẻ tuổi nhất trong lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam.

Đặc biệt, do ông có hàm răng hô, mọi người trong quân ngũ thường trêu đùa gọi ông là "mái hiên". Biết chuyện này, Bác Hồ đã gọi ông lên và đặt tên mới cho ông bằng cách nói lái từ "mái hiên" thành Hiến Mai. Ông thích thú và quý trọng cái tên do Bác đặt đến mức quyết định giữ và sử dụng nó cho đến cuối đời.

3. Nên duyên vợ chồng nhờ sự "mai mối" của Trưởng ban Tổ chức Trung ương

Tháng 8/1948, khi đang làm Chính trị viên Chiến khu 2, ông được lệnh vào Nam Bộ công tác và tiếp tục thực hiện nhiệm vụ của Trung tướng Nguyễn Bình sau khi đồng chí Nguyễn Bình hy sinh. Tại chiến trường Nam Bộ, ông có dịp làm việc với các đồng chí Lê Duẩn, Nguyễn Văn Linh và Lê Đức Thọ.

Thời điểm đó, bà Ngô Duy Liên (em gái bà Bảy Huệ - vợ cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh) là cán bộ phụ nữ làm công tác tuyên truyền vận động ở tỉnh Bạc Liêu. Cảm thông trước hoàn cảnh mồ côi từ nhỏ và bặt tin gia đình của tướng Mai khi vào Nam hoạt động, đồng chí Sáu Thọ (Lê Đức Thọ) – người coi bà Liên như em gái trong nhà – đã đứng ra "mai mối" và gợi ý bà tìm hiểu đồng chí Lê Hiến Mai. Chính tuổi thơ gian khó cùng ý chí nghị lực của ông đã khiến bà Liên thêm cảm phục và yêu mến. Hai người sau đó đã kết duyên vợ chồng và gắn bó thủy chung suốt cuộc đời.

4. Những cương vị lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Trung tướng Lê Hiến Mai luôn được Đảng, Nhà nước và nhân dân tín nhiệm giao phó nhiều trọng trách:

• Năm 1958: Ông là Chính ủy đầu tiên kiêm Bí thư Đảng ủy Bộ Tư lệnh Binh chủng Pháo binh.

Ông cũng là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa III và IV; Đại biểu Quốc hội các khóa III, V, VI và VII.

Những ngày cuối đời và di sản

Trung tướng Lê Hiến Mai từ trần vào ngày 06/11/1992. Trước khi nhắm mắt xuôi tay, ông vẫn dặn dò vợ và các con rằng: "Cuộc đời ông, quý nhất là cái tên Lê Hiến Mai do Bác Hồ đặt".

Ghi nhận những đóng góp to lớn của ông, Nhà nước đã trao tặng ông Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Quân công hạng nhất cùng nhiều phần thưởng cao quý khác. Tên của ông hiện nay đã được đặt cho các con đường tại Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh.

Các nguồn truy xuất tài liệu:

1. "Cuộc đời ông, quý nhất cái tên do Bác Hồ đặt" — Tạp chí điện tử Người đưa tin Pháp luật.