Trung tướng Nam Long – Vị tướng Tày gắn với những chiến công từ Điện Biên đến Sài Gòn

Trong lớp những vị tướng trưởng thành từ những năm tháng đầu tiên của cách mạng, Trung tướng Nam Long là một gương mặt đặc biệt. Từ một thanh niên dân tộc Tày được đào tạo quân sự ở Trung Quốc, ông trở thành người chỉ huy dày dạn trận mạc, từng tham gia hai cuộc Nam tiến và có mặt trong những chiến dịch quan trọng nhất của lịch sử dân tộc.

Tên thật của ông là Đoàn Văn Ưu, sinh năm 1921 tại xã Đề Thám, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng, nay thuộc thành phố Cao Bằng. Sinh ra trên vùng đất giàu truyền thống cách mạng, ông sớm nuôi dưỡng tinh thần yêu nước và được lựa chọn sang Trung Quốc học tập tại Trường Quân sự Hoàng Phố năm 1941.

Tháng 1-1945, Đoàn Văn Ưu được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Chỉ một thời gian ngắn sau, ông đã đảm nhiệm những nhiệm vụ quan trọng trong lực lượng cách mạng.

Người chỉ huy của đội “Nam Long”

Tháng 8-1945, khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Đoàn Văn Ưu giữ chức Đại đội trưởng đơn vị bảo vệ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong những ngày đất nước vừa giành được chính quyền, tình hình Nam Bộ và Nam Trung Bộ diễn biến hết sức phức tạp khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược.

Trước yêu cầu chi viện cho chiến trường phía Nam, ông chủ động đề nghị với Đại tướng Võ Nguyên Giáp cho phép mình Nam tiến chiến đấu. Được chấp thuận, ông giữ chức Chi đội trưởng Chi đội 3, trực tiếp đưa lực lượng vào Nam Trung Bộ và Nam Bộ.

Chi đội do ông chỉ huy lập được nhiều chiến công trên chiến trường. Người dân Nam Bộ dành tình cảm đặc biệt cho những chiến sĩ từ miền Bắc vào chiến đấu và gọi đơn vị bằng cái tên thân mật “Chi đội Nam Long”. Từ đó, cái tên Nam Long gắn bó với Đoàn Văn Ưu và trở thành tên tuổi của một vị tướng trưởng thành từ thực tiễn chiến trường.

Trưởng thành qua những chiến dịch lớn

Từ tháng 4-1946, Nam Long lần lượt đảm nhiệm nhiều cương vị chỉ huy như Trung đoàn trưởng Trung đoàn Hải Dương, Trung đoàn 59, Trung đoàn 36, Ủy viên Khu 12 và Trung đoàn trưởng Trung đoàn 141 thuộc Sư đoàn 312.

Trên những cương vị ấy, ông trực tiếp chỉ huy bộ đội tham gia nhiều chiến dịch quan trọng. Các trận đánh tại Ba Huyên trong Chiến dịch Trung du, Ba Vì trong Chiến dịch Hòa Bình và Ba Lay trong Chiến dịch Tây Bắc trở thành những dấu mốc đáng nhớ trong quá trình trưởng thành của ông và đơn vị.

Dưới sự chỉ huy của Nam Long, Trung đoàn 141 từng bước nâng cao khả năng tác chiến, đặc biệt trong đánh các loại công sự kiên cố. Những kinh nghiệm được tích lũy qua các chiến dịch sau đó trở thành cơ sở để trung đoàn thực hiện nhiệm vụ quan trọng tại Điện Biên Phủ.

Góp sức làm nên chiến thắng ở Hồng Cúm

Trong giai đoạn 1953-1955, Nam Long lần lượt đảm nhiệm cương vị Tham mưu trưởng rồi Đại đoàn trưởng Đại đoàn 304. Khi Chiến dịch Điện Biên Phủ diễn ra, ông giữ trọng trách Tham mưu trưởng Đại đoàn 304.

Đại đoàn 304 được giao nhiệm vụ bao vây, kiềm chế và tiêu hao lực lượng quân Pháp tại Phân khu Hồng Cúm. Đây là vị trí có vai trò quan trọng trong hệ thống phòng ngự của tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ.

Dưới sự chỉ huy của Bộ tư lệnh Đại đoàn, lực lượng ta tổ chức bao vây chặt chẽ, ngăn quân Pháp ở Hồng Cúm phối hợp, chi viện cho khu vực Mường Thanh. Đồng thời, tuyến đường rút lui về phía Thượng Lào của quân Pháp cũng bị kiểm soát.

Khi tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ đi đến những giờ phút cuối cùng, lực lượng địch tại Hồng Cúm tìm cách tháo chạy. Quân ta nhanh chóng tổ chức truy kích, tiêu diệt và bắt sống khoảng 2.000 quân Pháp tại khu vực này.

Chiến công ở Hồng Cúm góp phần hoàn tất việc tiêu diệt lực lượng địch tại Điện Biên Phủ, tạo nên một trong những chiến thắng có quy mô lớn và kết thúc nhanh chóng trong lịch sử chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Học tập ở Liên Xô, tiếp tục trưởng thành về quân sự

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, Nam Long được Bộ Quốc phòng cử sang Liên Xô học tập tại Học viện Quân sự Voroshilov. Trước đó, ông đã nổi tiếng là một người lính dũng cảm, thiện xạ và giàu kinh nghiệm thực chiến. Khi bước vào môi trường đào tạo quân sự chính quy, ông tiếp tục thể hiện khả năng học tập nổi bật.

Những kiến thức tiếp thu tại Liên Xô sau này trở thành nền tảng quan trọng giúp ông kết hợp lý luận quân sự với kinh nghiệm thực tế trong quá trình chỉ huy và đào tạo cán bộ.

Trở về nước khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn quyết liệt, Nam Long lần lượt đảm nhiệm nhiều trọng trách: Tham mưu trưởng Bộ tư lệnh Pháo binh, Tư lệnh Quân khu Tả ngạn, Tư lệnh Quân khu 4 và Phó tư lệnh Quân khu Trị - Thiên.

Trải qua nhiều chiến trường và cương vị khác nhau, ông được cán bộ, chiến sĩ yêu mến bởi bản lĩnh của người chỉ huy giàu kinh nghiệm nhưng cũng gần gũi, chân thành với cấp dưới.

Ba mươi năm sau, lại một lần Nam tiến

Năm 1945, Nam Long từng tham gia cuộc Nam tiến đầu tiên. Ba mươi năm sau, ông lại lên đường về phía Nam trong một nhiệm vụ mới, lần này với cương vị đặc phái viên của Bộ Quốc phòng.

Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975, Nam Long sát cánh cùng các tướng Lê Trọng Tấn và Đồng Sĩ Nguyên chỉ huy cánh quân phía Đông tiến vào Sài Gòn.

Các đơn vị thần tốc tiến về trung tâm thành phố trong những ngày cuối cùng của cuộc chiến. Nam Long có mặt tại Dinh Độc Lập trong những giờ phút đầu tiên của ngày toàn thắng, chứng kiến thời khắc lịch sử khi chiến dịch kết thúc, miền Nam được giải phóng và đất nước tiến tới thống nhất.

Hai lần Nam tiến cách nhau đúng ba thập kỷ đã trở thành một dấu ấn đặc biệt trong cuộc đời binh nghiệp của ông: lần thứ nhất là hành trình của những người lính lên đường chi viện cho chiến trường Nam Bộ và Nam Trung Bộ; lần thứ hai là cuộc tiến quân thần tốc kết thúc cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Người thầy của nhiều thế hệ sĩ quan

Sau khi đất nước thống nhất, trong 16 năm cuối của sự nghiệp quân ngũ, Nam Long được điều về Hà Nội làm công tác giáo dục quốc phòng. Ông giữ cương vị Phó giám đốc Học viện Quân sự cao cấp, nay là Học viện Quốc phòng.

Từ một người trực tiếp cầm quân trên chiến trường, ông chuyển sang một nhiệm vụ mới: đào tạo và truyền thụ kinh nghiệm cho các thế hệ sĩ quan chỉ huy.

Vốn có kiến thức quân sự được đào tạo ở nước ngoài cùng kinh nghiệm phong phú qua nhiều chiến trường, Nam Long trở thành một người thầy được đánh giá cao. Ông không chỉ truyền đạt kiến thức lý luận mà còn đưa những bài học thực tiễn từ chiến trường vào công tác giáo dục, đào tạo cán bộ.

Bên cạnh giảng dạy, ông còn nghiên cứu và tham gia đóng góp nhiều vấn đề quân sự có ý nghĩa chiến lược đối với nhiệm vụ xây dựng lực lượng và bảo vệ Tổ quốc.

Năm 1981, ông được Đảng, Nhà nước phong quân hàm Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam.

Một cuộc đời gắn với những bước ngoặt lịch sử

Từ Cao Bằng đến Nam Bộ, từ những chiến trường chống Pháp đến Chiến dịch Điện Biên Phủ, rồi những năm tháng chống Mỹ và ngày toàn thắng năm 1975, cuộc đời Trung tướng Nam Long gắn liền với nhiều dấu mốc quan trọng của cách mạng Việt Nam.

Ông trưởng thành từ thực tiễn, trải qua nhiều cương vị chỉ huy, trực tiếp tham gia những trận đánh lớn và sau đó dành những năm tháng cuối sự nghiệp để đào tạo lớp cán bộ kế tiếp.

Ngày 1-7-1999, Trung tướng Nam Long qua đời, để lại niềm tiếc thương trong đồng đội và những người từng biết đến ông.

Hình ảnh vị tướng người Tày Đoàn Văn Ưu - Nam Long - được nhớ đến không chỉ bởi những chiến công trên chiến trường mà còn bởi hành trình cống hiến trọn đời cho cách mạng. Từ người chiến sĩ Nam tiến năm 1945 đến người chỉ huy có mặt tại Dinh Độc Lập năm 1975, ông đã đi qua những chặng đường lịch sử lớn của dân tộc và để lại dấu ấn của một người tướng lĩnh quả cảm, tài trí, giàu kinh nghiệm và hết lòng với bộ đội.