Trung tướng Nguyễn Bình – Trường học ngục tù Côn Đảo và bước ngoặt lý tưởng
Bị thực dân Pháp bắt giam và đày ra ngục tù Côn Đảo, Nguyễn Phương Thảo đã trải qua những năm tháng đòn thù tàn khốc, qua đó biến chốn "địa ngục trần gian" thành trường học lý tưởng, chuyển biến từ chủ nghĩa dân tộc sang chủ nghĩa Mác - Lênin.
Năm 1929, trong một chiến dịch truy quét gắt gao của mật thám Pháp đối với các tổ chức yêu nước, Nguyễn Phương Thảo bị bắt tại Hải Phòng. Sau nhiều trận đòn tra tấn dã man nhưng không khai thác được thông tin, tòa án thực dân đã kết án ông 5 năm khổ sai và đày ra ngục tù Côn Đảo – nơi được mệnh danh là "địa ngục trần gian". Chính tại chốn ngục tù khét tiếng này, cuộc đời cách mạng của ông đã chứng kiến một bước ngoặt có ý nghĩa quyết định.
Tại Côn Đảo, thực dân Pháp giam chung những người yêu nước thuộc Việt Nam Quốc dân đảng với những chiến sĩ cộng sản kiên trung như Tôn Đức Thắng, Lê Duẩn, Nguyễn Văn Cừ. Trong điều kiện sống vô cùng khắc nghiệt, bị đày đọa về thể xác và tinh thần, các chiến sĩ cộng sản đã biến nhà tù thành "trường học cách mạng". Họ mở các lớp huấn luyện lý luận, tuyên truyền con đường giải phóng dân tộc theo chủ nghĩa Mác - Lênin và tổ chức các cuộc đấu tranh đòi cải thiện chế độ nhà tù.
Qua những cuộc tranh luận lý luận nảy lửa và thực tiễn đấu tranh kiên cường của các chiến sĩ cộng sản, Nguyễn Phương Thảo đã nhận ra những hạn chế, bế tắc của Việt Nam Quốc dân đảng. Ông dần bị thuyết phục bởi tính triệt để, tính khoa học của đường lối cách mạng vô sản do Nguyễn Ai Quốc và Đảng Cộng sản khởi xướng. Ông quyết định chuyển hướng lập trường, ly khai Việt Nam Quốc dân đảng để đi theo lý tưởng Mác - Lênin.
Sự chuyển biến lý tưởng của ông đã gặp phải sự phản ứng dữ dội từ một số phần tử quá khích trong Việt Nam Quốc dân đảng cùng bị giam. Trong một trận xung đột nội bộ tàn khốc ngay tại xà klem nhà tù, ông bị đối phương khoét mất con mắt trái. Dù phải gánh chịu thương tật vĩnh viễn và chịu sự tàn phá nặng nề về sức khỏe, tinh thần và bản lĩnh của ông không hề lay chuyển. Con mắt còn lại của ông trở thành biểu tượng cho sự kiên trung, sự nhìn nhận sáng suốt về con đường cách mạng đúng đắn.
Sau gần 7 năm giam cầm và khổ sai, năm 1936, trước áp lực của phong trào Mặt trận Bình dân Pháp, thực dân Pháp buộc phải trả tự do cho nhiều tù chính trị, trong đó có Nguyễn Phương Thảo. Trở về đất liền với thân thể không còn lành lặn nhưng tâm hồn lại rực cháy một lý tưởng mới, ông ngay lập tức tìm cách liên lạc với các cơ sở cách mạng của Đảng Cộng sản, sẵn sàng bước vào một giai đoạn đấu tranh mới đầy cam go.
