Trung tướng Nguyễn Văn Cốc – cánh chim huyền thoại trên bầu trời Tổ quốc

Trong lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam, Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Cốc là một tên tuổi đặc biệt. Ông không chỉ được biết đến là phi công bắn rơi nhiều máy bay Mỹ nhất của Việt Nam, mà còn là biểu tượng của bản lĩnh, trí tuệ, lòng quả cảm và tinh thần sáng tạo trong chiến đấu. Ở tuổi còn rất trẻ, ông đã lập nên những chiến công vang dội trên bầu trời miền Bắc, được Bác Hồ khen ngợi, được tặng 9 Huy hiệu Bác Hồ và trở thành huyền thoại của lực lượng Không quân Việt Nam.

Tuổi thơ của Nguyễn Văn Cốc bắt đầu bằng những mất mát lớn lao. Khi mới lên 4 tuổi, ông đã mất cha và chú ruột trong một cuộc càn quét của thực dân Pháp tại quê hương Bích Sơn, Việt Yên, Bắc Giang. Cha ông là Nguyễn Văn Bảy, Chủ tịch Mặt trận Việt Minh huyện Việt Yên; chú ông cũng tham gia Việt Minh. Khi địch về càn, cha và chú ông đã tổ chức nghi binh để anh em cách mạng kịp trốn thoát. Không tìm được người, địch đã dùng dây thép gai xâu vào tay cha, chú ông cùng 18 người khác, dong đi khắp làng bắt chỉ nơi Việt Minh ẩn náu. Không ai khai báo, tất cả bị ném xuống giếng làng. Từ đó, nỗi đau mất cha, mất người thân và lòng căm thù giặc đã in sâu trong ký ức tuổi thơ của ông.

Sau biến cố ấy, bà nội ông vì thương con mà khóc đến mù cả hai mắt, rồi một năm sau cũng qua đời. Mẹ ông phải gánh hai anh em đi sơ tán lên Thái Nguyên, rồi lại trở về quê hương trong những tháng ngày chiến tranh gian khổ. Có lẽ chuyến đi ngồi trong thúng do mẹ gánh trên vai ấy là “chuyến bay” đầu tiên trong đời Nguyễn Văn Cốc, một chuyến bay không ở trên bầu trời mà đi qua nỗi đau, sự mất mát và tình thương vô bờ của người mẹ.

Những đêm thơ ấu, hai anh em thường hỏi mẹ vì sao cha chưa về. Mẹ ông chỉ lên bầu trời và bảo rằng khi nào đếm hết sao thì cha sẽ trở về. Hai đứa trẻ cứ thế nhìn lên bầu trời đêm, mỏi mắt đếm từng ngôi sao, đêm này qua đêm khác, nhưng tin cha vẫn bặt tăm. Lớn dần lên, Nguyễn Văn Cốc hiểu rằng cha đã mãi mãi không trở lại. Cũng từ bầu trời đầy sao ấy, trong tâm hồn cậu bé mồ côi cha vừa có nỗi đau, vừa nhen lên một ước mơ lặng lẽ.

Gần quê ông có sân bay Chũ. Thỉnh thoảng, ông nhìn thấy bộ đội Không quân luyện tập nhảy dù. Những chiếc dù bung ra từ bụng máy bay, lơ lửng giữa bầu trời rồi từ từ hạ xuống, hiện lên trong mắt cậu bé thật đẹp đẽ, oai hùng. Ông tự hỏi cảm giác được bay giữa trời cao sẽ như thế nào. Từ những lần nhìn lên ấy, giấc mơ trở thành “người giời” âm thầm lớn lên trong ông.

Khi đang học lớp 8 tại Trường Ngô Sĩ Liên ở thị xã Bắc Giang, Nguyễn Văn Cốc tham gia kỳ khám tuyển phi công. Ông phải vượt qua nhiều vòng kiểm tra khắt khe để trở thành một trong hai người được tuyển chọn. Năm 1961, ông nhập ngũ và được huấn luyện tại Trường dự khóa bay ở sân bay Cát Bi, Hải Phòng. Cuối năm đó, ông sang Liên Xô học tập. Từ một đoàn 120 người, sau các vòng đào tạo, kiểm tra, chỉ còn 23 người trở thành phi công, trong đó Nguyễn Văn Cốc là một trong 17 người học lái máy bay MiG-17.

Sau khi về nước, ông được phân công về Đoàn Không quân Sao Đỏ đóng tại sân bay Nội Bài, nơi có nhiều phi công đàn anh nổi tiếng như Trần Hanh, Phạm Ngọc Lan, Nguyễn Nhật Chiêu. Sau đó, ông tiếp tục được chọn sang Liên Xô học chuyển loại máy bay MiG-21 trong một năm rồi trở về đơn vị cũ chiến đấu. Từ đây, Nguyễn Văn Cốc bước vào những trận không chiến ác liệt, nơi bản lĩnh, kỹ năng và sự bình tĩnh của người phi công được thử thách trong từng khoảnh khắc sinh tử.

Năm 1967 trở thành một mốc son rực rỡ trong cuộc đời chiến đấu của ông. Chỉ trong năm này, ông đã bắn rơi 6 máy bay Mỹ. Nhiều trận đánh của ông sau đó được ghi nhận là những trận không chiến tiêu biểu của Không quân Việt Nam. Một trong những trận mở đầu cho chuỗi chiến công ấy diễn ra ngày 30 tháng 4 năm 1967. Khi nhận lệnh xuất kích, biên đội MiG-21 của ta bay lên vùng trời Hòa Bình, Sơn La để bám đuôi địch. Nguyễn Ngọc Độ ở vị trí số 1, còn Nguyễn Văn Cốc ở vị trí số 2.

Theo nguyên tắc chiến thuật, phi công số 2 chủ yếu làm nhiệm vụ yểm trợ, quan sát và bảo vệ cho số 1 vào công kích. Nhưng Nguyễn Văn Cốc không chỉ làm tốt nhiệm vụ ấy. Sau khi số 1 phóng tên lửa hạ một máy bay địch, ông nhanh chóng chớp thời cơ, rút ngắn cự ly, khóa mục tiêu và phóng tên lửa. Chiếc F-105 của địch bùng cháy trong tiếng reo mừng của đồng đội. Đó là chiến công đầu tiên, mở ra một cách đánh táo bạo, linh hoạt và hiệu quả của người phi công trẻ.

Chính từ những trận đánh như vậy, Nguyễn Văn Cốc đã góp phần làm thay đổi cách sử dụng phi công số 2 trong không chiến. Thay vì chỉ làm nhiệm vụ yểm hộ, ông biết chủ động quan sát, nắm thời cơ, phối hợp ăn ý với biên đội trưởng và trực tiếp tiêu diệt máy bay địch khi điều kiện cho phép. Trong tổng số 9 máy bay Mỹ bị ông bắn rơi, có tới 6 chiếc bị hạ khi ông bay ở vị trí số 2. Cách đánh ấy không được dạy sẵn trong nhà trường, mà được hình thành từ thực tế chiến đấu, từ sự sáng tạo, bình tĩnh và khả năng chớp thời cơ rất nhanh của ông.

Đồng đội đặt cho ông biệt danh “chim cắt”. Biệt danh ấy rất phù hợp với phong cách chiến đấu của Nguyễn Văn Cốc: bình tĩnh quan sát, kiên nhẫn chờ thời cơ, rồi bất ngờ lao vào công kích với độ chính xác cao. Những trận đánh của ông không chỉ khiến đối phương khiếp sợ, mà còn khiến các thầy dạy bay của ông ở Liên Xô khâm phục. Sau này, ngay cả một số cựu phi công Mỹ từng đối đầu với Không quân Việt Nam cũng bày tỏ sự kính trọng trước lòng dũng cảm và sự sáng tạo của ông.

Trong cuộc đời binh nghiệp của Nguyễn Văn Cốc, kỷ niệm sâu sắc nhất là lần được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm 1969, Bác Hồ đến dự Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua của Quân chủng Phòng không - Không quân. Khi Bác bước vào hội trường, mọi người đứng dậy vỗ tay và hô vang tên Người. Sau khi nghe báo cáo và nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ, Bác gọi: “Chú Cốc đâu, lên Bác gặp!”. Nguyễn Văn Cốc xúc động bước lên. Bác hỏi ông đã bắn rơi mấy máy bay, ông thưa rằng đã bắn rơi 9 chiếc. Bác lại hỏi được tặng mấy Huy hiệu của Bác, ông trả lời cũng là 9 chiếc.

Bác Hồ đã biểu dương thành tích của Nguyễn Văn Cốc, cầm tay ông giơ cao trước hội trường và chúc Quân chủng Phòng không - Không quân có nhiều “Cốc” hơn nữa. Khoảnh khắc ấy được ghi lại bằng một bức ảnh tư liệu quý giá, trở thành kỷ vật thiêng liêng trong cuộc đời ông. Đó không chỉ là niềm vinh dự riêng của một phi công trẻ, mà còn là sự ghi nhận của Bác đối với tinh thần chiến đấu quả cảm của lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam.

Ở tuổi 27, Nguyễn Văn Cốc đã là đại úy phi công, đại biểu của Đoàn Không quân Sao Đỏ, người có thành tích bắn rơi 9 máy bay Mỹ, gồm nhiều loại máy bay hiện đại của đối phương. Con số ấy trở thành kỷ lục của Không quân Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ, và cho đến khi chiến tranh kết thúc, không có phi công nào vượt qua thành tích này. Nhưng điều làm nên giá trị lớn nhất của Nguyễn Văn Cốc không chỉ là số máy bay bị bắn rơi, mà là tinh thần chiến đấu thông minh, chắc chắn, bản lĩnh và luôn đặt nhiệm vụ chung lên trên hết.

Ông từng tự nhận mình không phải là người nhanh nhẹn nhất, nhưng rất chắc chắn. Với một phi công chiến đấu, sự chắc chắn ấy là phẩm chất vô cùng quan trọng. Trong không chiến, chỉ một quyết định sai có thể phải trả giá bằng sinh mạng. Nguyễn Văn Cốc chiến thắng không phải bằng sự liều lĩnh đơn thuần, mà bằng sự tỉnh táo, kỷ luật, khả năng phân tích tình huống và sự phối hợp chặt chẽ với đồng đội. Ông biết chờ thời cơ, biết đánh khi chắc thắng và biết rút khỏi trận đánh đúng lúc.

Sau chiến tranh, Nguyễn Văn Cốc tiếp tục gắn bó với Quân chủng Không quân và đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng. Ông từng giữ vị trí chỉ huy cao trong Quân chủng và sau đó được tín nhiệm giao nhiệm vụ Chánh Thanh tra Bộ Quốc phòng. Dù ở vị trí nào, ông cũng giữ tác phong nghiêm túc, chắc chắn, trách nhiệm, không để lại điều tiếng. Đó là sự tiếp nối tự nhiên từ phẩm chất của một phi công chiến đấu: đã nhận nhiệm vụ thì phải làm đến nơi, đến chốn.

Cả cuộc đời ông gần như gắn với bầu trời. Từ những ngày thơ ấu nhìn lên những vì sao, những chiếc dù nơi sân bay Chũ, đến những lần xuất kích trên MiG-21 và những năm tháng chỉ huy sau chiến tranh, bầu trời đã trở thành một phần số phận của Nguyễn Văn Cốc. Ông từng nhiều lần cất cánh rồi hạ cánh, đi chiến đấu rồi trở về. Với người phi công, mỗi lần trở về bình an là một lần vượt qua ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết.

Sau khi nghỉ hưu năm 2002, sức khỏe của ông không còn tốt. Ông từng phải phẫu thuật dạ dày, rồi cuối năm 2004 bị ngã cầu thang, phải gắn bó với giường bệnh và xe lăn. Tuy vậy, khi kể lại ký ức chiến đấu, ông vẫn giữ nụ cười ấm áp, ánh mắt hiền từ và sự bình thản của một người đã đi qua quá nhiều thử thách. Trên giường bệnh, ông vẫn muốn viết lại kinh nghiệm từ những trận đánh hay để in thành sách, mong truyền lại bài học quý báu cho thế hệ sau.

Hình ảnh Nguyễn Văn Cốc nằm trên giường bệnh nhưng đôi mắt vẫn sáng ấm gợi lên nhiều xúc động. Đó là ánh mắt của một người từng nhìn thấy bầu trời trong những trận không chiến dữ dội, từng đối mặt với hiểm nguy và từng trở về sau những lần sinh tử. Trong ánh mắt ấy có nỗi đau của tuổi thơ mất mát, có niềm tự hào của người chiến sĩ, có sự bao dung của một người từng đi qua chiến tranh và có cả khoảng trời trong vắt của những cánh én bạc.

Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Cốc là huyền thoại của bầu trời Việt Nam. Cuộc đời ông là câu chuyện về một cậu bé mồ côi cha vì giặc, lớn lên với giấc mơ bầu trời, trở thành phi công chiến đấu xuất sắc và lập nên kỷ lục trong lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam. Ông là biểu tượng của lòng yêu nước, ý chí vượt lên mất mát, bản lĩnh không chiến và trí tuệ sáng tạo của người lính Việt Nam.

Chiến công của Nguyễn Văn Cốc không chỉ thuộc về một cá nhân, mà còn là niềm tự hào của cả một thế hệ đã sống, chiến đấu và hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Từ bầu trời đêm tuổi thơ đến bầu trời lửa đạn, ông đã bay bằng đôi cánh của lòng căm thù giặc, tình yêu quê hương và niềm tin vào ngày chiến thắng. Vì thế, tên tuổi Nguyễn Văn Cốc sẽ còn mãi trong lịch sử Không quân Việt Nam như một “chim cắt” huyền thoại, người đã góp phần viết nên bản anh hùng ca trên bầu trời Tổ quốc.