Trung tướng Phạm Tuân: Người Việt Nam đầu tiên chinh phục vũ trụ và bắn hạ B-52

Trung tướng Phạm Tuân: Người Việt Nam đầu tiên chinh phục vũ trụ và bắn hạ B-52

Cuộc đời ban đầu và con đường trở thành phi công

Phạm Tuân sinh ngày 14 tháng 2 năm 1947 tại xã Quốc Tuấn, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình (nay thuộc xã Trà Giang, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên). Lúc còn nhỏ, chàng thanh niên chỉ có chiều cao 1,65m và nặng 52kg, không đủ tiêu chuẩn để thi tuyển phi công ngay lần đầu. Tháng 9 năm 1965, khi đang học năm cuối cấp III, ông được gọi nhập ngũ, được cử đi học thợ máy sửa chữa máy bay tại thành phố Krasnodar, Liên Xô.

Mặc dù bắt đầu con đường quân sự theo hướng không phải mong muốn, Phạm Tuân không ngừng rèn luyện và tự hoàn thiện sức khỏe. Năm 1966, do tổ chức cần tuyển thêm phi công, bác sĩ Xô viết đã chứng nhận sức khỏe của ông đạt chuẩn mực, cho phép ông tham gia khóa huấn luyện lái máy bay. Ông tốt nghiệp Trường Phi công Hàng không Quân sự Cao cấp Krasnodar năm 1967, về nước được phân công vào Trung đoàn 921 Sao Đỏ, tham gia chiến đấu bảo vệ bầu trời miền Bắc Việt Nam từ năm 1968.

Chiến công lịch sử bắn hạ B-52

Giữa năm 1972, ông là một trong 12 phi công được chọn để đào tạo lái tiêm kích bay đêm, kỹ thuật yêu cầu cao hơn nhiều so với lái ban ngày, chuẩn bị cho cuộc chiến dịch phòng không chống máy bay B-52 của Mỹ.

Vào đêm ngày 27 tháng 12 năm 1972, trong chiến dịch "Điện Biên Phủ trên không" 12 ngày đêm, Phạm Tuân điều khiển máy bay MiG-21 từ sân bay Yên Bái xuất kích. Ông khéo léo né tránh đội F-4 hộ tống của địch, tiến gần đến hai chiếc B-52 đến cự ly 4 km rồi chờ thêm vài giây để đảm bảo chính xác, tắt radar và thiết bị liên lạc để không bị phát hiện. Khi đến cự ly 2-3 km, ông phóng 2 quả tên lửa không đối không Vympel K-13, bắn rơi một chiếc B-52 trên vùng trời phía Tây Hà Nội. Sau khi bắn, ông thực hiện động tác cơ động cấp tốc thoát ly, nhìn thấy chiếc pháo đài bay bùng cháy rơi xuống đất.

Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, một phi công Việt Nam bắn hạ được máy bay B-52 và trở về an toàn. Ngày sáng hôm sau, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã gửi điện khen cho ông. Ngày 3 tháng 9 năm 1973, Phạm Tuân được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam, khi đó ông đang giữ chức biên đội trưởng thuộc Đại đội 5, Trung đoàn 921, Sư đoàn Không quân 371.

Chinh phục vũ trụ

Năm 1977, Phạm Tuân được cử đi học tại Học viện Không quân Gagarin của Liên Xô, một năm sau chuyển sang đào tạo phi hành gia vũ trụ. Ngày 1 tháng 4 năm 1979, ông được chọn vào đội bay quốc tế thứ 6 trong chương trình Intercosmos, cùng phi công dự bị Bùi Thanh Liêm. Sau hơn 1,5 năm huấn luyện cường độ cao, Phạm Tuân cùng nhà du hành vũ trụ Xô viết Viktor Vasilyevich Gorbatko được phóng vào không gian từ sân bay Baikonur trên tàu Soyuz 37 vào ngày 23 tháng 7 năm 1980.

Trong suốt 7 ngày, 20 giờ và 42 phút bay trên quỹ đạo Trái Đất, Phạm Tuân thực hiện các thí nghiệm khoa học về vật lý, hóa học trong tình trạng không trọng lực, chụp ảnh Việt Nam từ vũ trụ, quan sát bề mặt hành tinh để xác định vị trí mỏ khoáng sản và hướng dẫn ngư dân về vùng biển tập trung cá. Ông cũng mang theo hành trang đặc biệt gồm nắm đất Ba Đình, quyển Tuyên ngôn Độc lập và ảnh Bác Hồ, để để lại dấu ấn Việt Nam trong không gian.

Ngày 31 tháng 7 năm 1980, tàu Soyuz 36 hạ cánh an toàn trên Trái Đất sau 142 vòng quỹ đạo. Đây là chuyến bay đầu tiên của người Việt Nam và châu Á vào vũ trụ, ghi dấu lịch sử cho ngành du hành vũ trụ quốc tế.

Danh hiệu và vị trí sau khi nghỉ hưu

Với những thành tích xuất sắc, Phạm Tuân được trao tặng ba danh hiệu Anh hùng cao quý nhất:

1. Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam (năm 1973)

Ông là người duy nhất trong lịch sử Việt Nam được phong tặng danh hiệu Anh hùng 3 lần bởi hai quốc gia khác nhau. Sau khi trở về từ vũ trụ, Phạm Tuân tiếp tục giữ các chức vụ quan trọng trong Quân đội nhân dân Việt Nam: Phó Chủ nhiệm về Chính trị Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng, Chủ tịch Ngân hàng Thương mại Cổ phần Quân đội. Năm 2021, ông đã chia sẻ: "Danh hiệu Anh hùng thuộc về nhân dân, về đồng chí, đồng đội mà mình chỉ là người thực hiện thôi".

Hiện nay, Trung tướng Phạm Tuân đã nghỉ hưu, dành thời gian tham gia các hoạt động giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, kể lại câu chuyện về cuộc chiến tranh và chuyến bay vũ trụ để giữ gìn kỷ niệm lịch sử cho dân tộc.