Trung tướng Phan Thu – Người góp phần tìm cách “bắt” B52

Trung tướng, PGS Phan Thu sinh năm 1931, quê ở xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, Hà Nội. Năm 1950, ông nhập ngũ và được cử sang Trung Quốc học ngành Pháo binh tại Trường Lục quân khóa 6. Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, ông tiếp tục học Khoa Vô tuyến điện, Đại học Bách khoa Hà Nội và tốt nghiệp xuất sắc. Về đơn vị, ông công tác tại Sư đoàn Phòng không 367, phụ trách kỹ thuật ra-đa.

Từ năm 1966, khi máy bay Mỹ tăng cường đánh phá miền Bắc và đưa B-52 vào chiến trường, hệ thống phòng không của ta phải đối mặt với thủ đoạn gây nhiễu điện tử rất mạnh. Trước yêu cầu cấp thiết đó, ngày 10-1-1967, Bộ tư lệnh Quân chủng Phòng không - Không quân thành lập Đội Trinh sát nhiễu và giao Thượng úy Phan Thu làm đội trưởng. Đội được cử vào Vĩnh Linh, lập trạm trinh sát nhiễu để nghiên cứu cách gây nhiễu của địch, tìm biện pháp chống nhiễu và phổ biến kinh nghiệm cho các đơn vị.

Công việc của Phan Thu và đồng đội khi đó rất đặc biệt. Họ trực tiếp ghi lại hình ảnh các dạng nhiễu trên màn hiện sóng ra-đa, từ nhiễu quét, nhiễu giọt mưa đến nhiễu xoắn thừng, nhiễu râu... Không chỉ chụp ảnh, họ còn phải tìm hiểu bản chất từng loại nhiễu để giúp trắc thủ phân biệt tín hiệu thật, tín hiệu giả và lựa chọn cách bám mục tiêu chính xác. Những hình ảnh, tài liệu này sau đó được sử dụng để rút kinh nghiệm chiến đấu và làm tài liệu huấn luyện trong toàn Quân chủng.

Trước yêu cầu chiến đấu ngày càng cao, đến ngày 16-1-1970, Đội Trinh sát nhiễu được phát triển thành Tiểu đoàn Trinh sát nhiễu, phiên hiệu Tiểu đoàn 8 (D8), Đại úy Phan Thu được bổ nhiệm làm Tiểu đoàn trưởng. Ông và đồng đội tiếp tục nghiên cứu các phương pháp chống nhiễu, cải tiến ra-đa và tìm cách phát hiện B-52. Qua thực tế chiến đấu, ta xác định ra-đa tên lửa SAM-2 hoàn toàn có thể phát hiện B-52 trong điều kiện bị gây nhiễu, từ đó góp phần xây dựng cách đánh phù hợp.

Một sáng kiến đáng chú ý của Phan Thu là đề xuất tận dụng ra-đa K8-60, một loại ra-đa đã khá cũ, để phát hiện B-52. Sau khi được cải tiến, loại ra-đa này phát huy hiệu quả trong Chiến dịch “Điện Biên Phủ trên không” tháng 12-1972. Điều đó cho thấy trong chiến tranh, bên cạnh vũ khí hiện đại, sự sáng tạo và khả năng làm chủ kỹ thuật của con người có thể tạo ra những hiệu quả rất lớn.

Phan Thu luôn nhấn mạnh rằng thắng lợi không đến từ may mắn mà là kết quả của quá trình nghiên cứu, cải tiến kỹ thuật và huấn luyện nghiêm túc. Theo ông, yếu tố quan trọng nhất là biết kết hợp con người với vũ khí, kỹ thuật với chiến thuật, đồng thời không ngừng tìm cách nâng cao khả năng của trang bị hiện có.

Ngày 25-8-1970, khi đang giữ chức Phó phòng Quân báo kiêm Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn Trinh sát nhiễu, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Trong hơn nửa thế kỷ phục vụ Quân đội, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng, trong đó có Viện trưởng Viện Kỹ thuật quân sự, Chủ nhiệm Tổng cục Kỹ thuật và Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Hình ảnh Trung tướng Phan Thu để lại dấu ấn của một người lính kỹ thuật luôn say mê nghiên cứu, dám nghĩ, dám làm và biết phát huy tối đa sức mạnh của con người cùng trang bị trong chiến đấu.