Trung tướng Trần Quý Hai: Từ người lãnh đạo Khởi nghĩa Ba Tơ đến Bí thư Tỉnh uỷ Quảng Ngãi

Trung tướng Trần Quý Hai: Từ người lãnh đạo Khởi nghĩa Ba Tơ đến Bí thư Tỉnh uỷ Quảng Ngãi

Trung tướng Trần Quý Hai tên thật là Bùi Chấn, sinh ngày 20/5/1913, tại làng Kim Lộc, xã Châu Sa, huyện Sơn Tịnh (cũ), tỉnh Quảng Ngãi. Sinh ra trong một gia đình nông dân, ông sớm tham gia phong trào yêu nước tại quê hương.

Tháng 10/1930, khi mới 17 tuổi, Trần Quý Hai được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Từ đây, cuộc đời ông gắn với phong trào cách mạng trong một giai đoạn đặc biệt gian khó, khi bộ máy thực dân tăng cường đàn áp các cơ sở Đảng và những người yêu nước ở Trung Kỳ.

Đầu năm 1939, đồng chí Bùi Chấn bị địch bắt, giam tại nhà lao Trà Bồng, sau đó bị đày đi Buôn Ma Thuột. Giữa năm 1944, mãn hạn tù, địch đưa đồng chí về quản thúc tại căng an trí Ba Tơ. Tại đây, đồng chí Bùi Chấn và các đồng chí Trương Quang Giao, Phạm Kiệt, Trần Lương và Nguyễn Đôn… bí mật thành lập Tỉnh ủy lâm thời tỉnh Quảng Ngãi.

Trung tướng Trần Quý Hai. Ảnh: Tư liệu.

Tháng 3/1945, Nhật đảo chính Pháp trên toàn Đông Dương. Tình thế thay đổi nhanh chóng. Tại Quảng Ngãi, lực lượng cách mạng quyết định chớp thời cơ nổi dậy. Trần Quý Hai là một trong những cán bộ tham gia lãnh đạo Khởi nghĩa Ba Tơ tháng 3/1945, sự kiện có ý nghĩa đặc biệt trong quá trình phát triển lực lượng vũ trang cách mạng ở miền Trung.

Sau thắng lợi ở Ba Tơ, ông tiếp tục tham gia tổ chức phong trào cách mạng trên toàn tỉnh. Trần Quý Hai còn là một trong những đại biểu Trung Kỳ tham dự Quốc dân Đại hội Tân Trào tháng 8/1945. Sau hội nghị, ông nhanh chóng trở về Quảng Ngãi để tổ chức khởi nghĩa giành chính quyền.

Tháng 9/1945, ông còn được bầu làm Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ngãi và đảm nhiệm những trọng trách trong chính quyền cách mạng địa phương.

Cuối năm 1946, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp lan rộng, ông được điều từ Quảng Ngãi ra Huế, tham gia Ủy ban quân - dân - chính Thừa Thiên - Thuận Hóa.

Những năm kháng chiến chống Pháp sau đó là quãng thời gian Trần Quý Hai trưởng thành nhanh chóng từ một cán bộ cách mạng địa phương thành cán bộ lãnh đạo, chỉ huy quân sự cấp chiến trường.

Từ 1949 đến 1951, ông giữ các chức vụ Phó Bí thư Liên khu ủy Liên khu 4; Chính ủy, Bí thư Đảng ủy rồi kiêm Tư lệnh Mặt trận Bình - Trị - Thiên.

Trần Quý Hai trở thành Đại đoàn trưởng kiêm Chính ủy đầu tiên của Đại đoàn 325, một trong sáu đại đoàn bộ binh chủ lực đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, tại chiến trường Bình - Trị - Thiên. Đây là bước chuyển quan trọng trong cuộc đời quân ngũ của người cán bộ từng trưởng thành từ phong trào cách mạng Quảng Ngãi.

Trung tướng Trần Quý Hai (ở giữa) đang bàn kế hoạch tấn công trong mặt trận Khe Sanh. Ảnh: Tư liệu.

Trong Đông - Xuân 1953-1954, ông giữ chức Chính ủy, Bí thư Đảng ủy Mặt trận Trung Lào. Tháng 3/1954, ông đảm nhiệm cương vị Chỉ huy trưởng Chiến dịch Hạ Lào - Đông Bắc Campuchia. Những hoạt động quân sự trên chiến trường Đông Dương thời điểm này góp phần phân tán và căng kéo lực lượng quân Pháp trong thời gian quân đội ta đang tập trung cho trận quyết chiến chiến lược ở Điện Biên Phủ.

Vị tướng của Khe Sanh, Quảng Trị và hơn nửa thế kỷ theo cách mạng

Sau Hiệp định Genève năm 1954, Trần Quý Hai tiếp tục được giao những nhiệm vụ quan trọng trong quá trình xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam chính quy, hiện đại hơn.

Từ tháng 2 đến tháng 5/1955, ông làm Trưởng ban Nghiên cứu sân bay - một trong những tổ chức đặt nền móng cho sự hình thành lực lượng không quân sau này.

Ngày 14/5/1955, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 232-SL bổ nhiệm Trần Quý Hai cùng Trần Văn Trà làm Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam.

Từ 1957 đến 1961, ông được cử đi học tại Liên Xô. Năm 1958, Trần Quý Hai được phong quân hàm Thiếu tướng. Sau khi trở về nước, ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ quan trọng như Thứ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần, Bí thư Đảng ủy Tổng cục Hậu cần; đồng thời có thời gian làm Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước.

Từ tháng 8/1963, Trần Quý Hai tiếp tục giữ chức Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, kiêm Tổng Thanh tra Quân đội trong một thời gian dài.

Cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn quyết liệt cũng đưa ông trở lại với những chiến trường nóng bỏng.

Trung tướng Trần Quý Hai (người chỉ bản đồ) trong cuộc họp tổng thể Ban Chỉ huy mặt trận Khe Sanh. Ảnh: Tư liệu.

Ngày 6/12/1967, Quân ủy Trung ương quyết định thành lập Đảng ủy và Bộ Tư lệnh Mặt trận Đường 9 - Khe Sanh, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Quân ủy Trung ương. Thiếu tướng Trần Quý Hai - khi đó là Phó Tổng Tham mưu trưởng, được cử làm Tư lệnh kiêm Phó Bí thư Đảng ủy Mặt trận. Thiếu tướng Lê Quang Đạo giữ chức Phó Tư lệnh kiêm Chính ủy, Bí thư Đảng ủy.

Lực lượng tham gia mặt trận ban đầu lên tới khoảng 60.000 người, gồm 4 sư đoàn bộ binh 304, 320, 324, 325 cùng nhiều đơn vị pháo binh, phòng không, xe tăng, công binh và lực lượng bảo đảm.

Chiến trường Đường 9 - Khe Sanh có vị trí đặc biệt trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968. Theo kế hoạch hiệp đồng chiến lược, lực lượng tại đây nổ súng trước Tết Mậu Thân từ 10 đến 15 ngày, thu hút và giam chân một bộ phận quan trọng quân Mỹ, tạo điều kiện cho các chiến trường khác đồng loạt tiến công.

Bốn năm sau Khe Sanh, tên tuổi Trần Quý Hai lại gắn với một trong những chiến trường ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ: Quảng Trị năm 1972.

Tài liệu lịch sử Quân khu 4 xác nhận trong năm 1972, ông kiêm nhiệm cương vị Tư lệnh Chiến dịch Quảng Trị. Đây là thời điểm chiến sự trên mặt trận Trị - Thiên diễn ra đặc biệt quyết liệt, trở thành một trong những cuộc đối đầu quân sự lớn nhất của năm 1972.

Năm 1974, ông được phong quân hàm Trung tướng, sau hơn bốn thập kỷ hoạt động cách mạng.

Song song với hoạt động quân sự, Trần Quý Hai còn tham gia công tác lãnh đạo của Đảng trong nhiều năm. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng tháng 9/1960, ông được bầu làm Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, sau đó trở thành Ủy viên chính thức. Từ 1961 đến 1976, ông là Ủy viên Thường trực Quân ủy Trung ương.

Sau ngày đất nước thống nhất, Trung tướng Trần Quý Hai tiếp tục công tác, giữ chức Thứ trưởng Bộ Quốc phòng kiêm Trưởng ban Cơ yếu Trung ương.

Ngày 11/1/1985, Trung tướng Trần Quý Hai từ trần tại Hà Nội. Với những đóng góp trong suốt quá trình hoạt động cách mạng, Trung tướng Trần Quý Hai được Đảng, Nhà nước tặng thưởng Huân chương Hồ Chí Minh. Năm 2008, ông được truy tặng Huân chương Sao Vàng.