Trường Chinh với công tác tư tưởng – văn hóa: Từ Đề cương năm 1943 đến đổi mới tư duy

Năm 1943, Trường Chinh khởi thảo Đề cương văn hóa Việt Nam, đặt ra ba phương châm dân tộc, khoa học, đại chúng cho cuộc vận động xây dựng nền văn hóa mới. Văn kiện ấy là một dấu mốc nổi bật trong hành trình của người vừa lãnh đạo cách mạng, vừa tổ chức báo chí, nghiên cứu lý luận và làm thơ. Nhìn suốt cuộc đời ông, công tác tư tưởng và văn hóa không đứng riêng bên lề những nhiệm vụ chính trị, mà gắn chặt với từng chặng đường đấu tranh và xây dựng đất nước. [1]

Từ phong trào học sinh đến người tổ chức báo chí

Trường Chinh tên thật là Đặng Xuân Khu, sinh ngày 9-2-1907, quê ở làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Năm 1925, khi còn là học sinh, ông tham gia đấu tranh đòi ân xá cho Phan Bội Châu. Năm sau, ông lãnh đạo cuộc bãi khóa ở Nam Định để truy điệu Phan Chu Trinh và bị đuổi học. Từ hoạt động yêu nước của tuổi học trò, ông bước vào hoạt động có tổ chức: tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên năm 1927, rồi cuộc vận động thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng ở Bắc Kỳ năm 1929. [3]

Năm 1930, ông được chỉ định vào Ban Tuyên truyền cổ động Trung ương. Cuối năm ấy, thực dân Pháp bắt ông, kết án 12 năm tù và đày đi Sơn La; đến năm 1936 ông được trả tự do. Những năm 1936–1939, ông hoạt động trong Xứ ủy Bắc Kỳ và Mặt trận Dân chủ Bắc Kỳ. Công việc báo chí trở thành một phần quan trọng trong hoạt động của ông; đến năm 1940, ông làm chủ bút báo Giải Phóng, đồng thời được cử làm Quyền Tổng Bí thư. [3]

Tháng 5-1941, tại Hội nghị Trung ương lần thứ tám, Trường Chinh được bầu làm Tổng Bí thư. Trên cương vị ấy, ông trực tiếp phụ trách Tạp chí Cộng sản từ tháng 10-1941, báo Cứu quốc từ tháng 1-1942, rồi báo Cờ giải phóng. Những tờ báo là phương tiện truyền đạt nhận định thời cuộc, phổ biến chủ trương và tổ chức phong trào. Nghiên cứu lý luận đi cùng việc đưa điều đã nhận thức được tới cán bộ và quần chúng bằng chữ viết cụ thể, có sức vận động. [2]

Đưa lý luận vào hành động và trang viết

Trong chặng chuẩn bị giành chính quyền, đóng góp văn hóa và hoạt động lãnh đạo của ông diễn ra song hành. Sau Đề cương năm 1943, ngày 7-5-1944, ông viết Chỉ thị “Sửa soạn khởi nghĩa” dưới danh nghĩa Tổng bộ Việt Minh; tiếp đó viết bài “Hãy nắm lấy khâu chính” để làm rõ những việc cần thi hành. Đêm 9-3-1945, ông triệu tập Hội nghị mở rộng Ban Thường vụ Trung ương tại Đình Bảng. Nội dung hội nghị được thể hiện trong Chỉ thị “Nhật-Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” do ông khởi thảo và hoàn chỉnh. [1][2]

Trong kháng chiến chống Pháp, Trường Chinh trình bày đường lối kháng chiến qua tác phẩm Kháng chiến nhất định thắng lợi. Tại Đại hội II năm 1951, ông tiếp tục được bầu giữ chức Tổng Bí thư. Cùng với hoạt động lãnh đạo, báo cáo Chủ nghĩa Mác và văn hóa Việt Nam năm 1948 tiếp nối những vấn đề đặt ra từ Đề cương 1943, góp phần xây dựng cơ sở lý luận cho đường lối văn hóa, văn nghệ cách mạng. Với bút danh Sóng Hồng, ông còn sáng tác thơ; hoạt động văn hóa của ông vì vậy bao gồm cả định hướng và trực tiếp cầm bút. [1][2][3]

Một chi tiết trong hồi ức được Hà Đăng ghi lại cho thấy cách Trường Chinh chăm lo nghề báo: năm 1947, ông đưa cho người giúp việc bản đánh máy “Mười tám điều tự răn trong khi viết văn”. Những yêu cầu rất cụ thể: không dùng chữ nước ngoài nếu không cần thiết, không viết sai ngữ pháp, không dùng chữ thừa, không viết dài dòng để phô trương sách vở. Ba phương châm văn hóa được đưa xuống tận câu văn, cách dùng từ và trách nhiệm với người đọc. Ông còn phát động trên báo Sự thật phong trào làm trong sáng lời và văn. [1]

Những trọng trách và bước chuyển tư duy

Sau khi thôi giữ chức Tổng Bí thư vào tháng 10-1956, Trường Chinh tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách. Năm 1958, ông làm Phó Thủ tướng kiêm Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học nhà nước; tháng 7-1960 được bầu làm Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Năm 1981, ông được bầu làm Chủ tịch Hội đồng Nhà nước. Qua những cương vị khác nhau, hoạt động của ông trải từ lãnh đạo Đảng đến công việc lập pháp và tổ chức nhà nước. [3]

Tháng 7-1986, Trường Chinh được bầu lại làm Tổng Bí thư. Trong thời gian chuẩn bị Đại hội VI, ông chỉ đạo làm việc với các ban, ngành, địa phương, lắng nghe thông tin khoa học và xem xét tình hình thực tế. Bài viết của Hà Đăng xác nhận vai trò của ông trong quan điểm “Nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật”, cùng việc hoàn chỉnh những bài học nhấn mạnh lấy dân làm gốc, xuất phát từ thực tế và tôn trọng quy luật khách quan. Đó là một đóng góp quan trọng của ông vào bước chuyển đổi mới tư duy. [1][2]

Tháng 12-1986, ông trở thành Cố vấn Ban Chấp hành Trung ương Đảng; ngày 30-9-1988, ông từ trần tại Hà Nội. Di sản tư tưởng, văn hóa và báo chí của Trường Chinh được ghi nhận qua những văn kiện, tác phẩm và công việc đào tạo người viết. Từ ba phương châm của Đề cương văn hóa đến yêu cầu viết một câu rõ nghĩa, từ nghiên cứu đường lối đến đòi hỏi nhìn thẳng sự thật, dấu ấn ấy hiện ra bằng những đóng góp cụ thể cho cách mạng và đời sống tinh thần của đất nước. [1][3]

Nguồn tư liệu

[1] Báo Nhân Dân: Trường Chinh - nhà tư tưởng, lý luận, văn hóa và báo chí bậc thầy

https://nhandan.vn/truong-chinh-nha-tu-tuong-ly-luan-van-hoa-va-bao-chi-bac-thay-post286492.html

[2] Báo Quân đội nhân dân: Tổng Bí thư Trường Chinh - Người chiến sĩ cộng sản mẫu mực, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh

https://www.qdnd.vn/chinh-tri/cac-van-de/tong-bi-thu-truong-chinh-nguoi-chien-si-cong-san-mau-muc-nguoi-hoc-tro-xuat-sac-cua-chu-tich-ho-chi-minh-499206

[3] Báo Nhân Dân: Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam qua các thời kỳ

https://special.nhandan.vn/TBT-ban-chap-hanh-TU-DCS-VN-qua-cac-thoi-ky/index.html

Nguồn ảnh

Trường Chinh, tháng 1-1955. Ảnh: tác giả chưa rõ, Wikimedia Commons.

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:TruongChinh1955.jpg

Mộ Trường Chinh tại Nghĩa trang Mai Dịch, ảnh chụp ngày 25-6-2013. Tác giả: Lee Gok Da, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Truong_Chinh%27s_grave.jpg