Trương Định
Dưới rặng mù u ven sông Tiền, cờ lau phất phới trong gió chiều. Giữa đám trẻ con xóm nhỏ xúm xít vung thanh kiếm gỗ, Truật — tên thường gọi của Trương Định khi còn là cậu bé nghèo xứ Quảng theo cha vô Nam — luôn là người đứng ở đầu hàng. Nhưng chẳng ai ngờ, cậu bé chơi trò tập trận ngày nào trên đất Gò Công sau này lại trở thành vị "Bình Tây Đại Nguyên Soái" lẫy lừng, người đã chọn đứng về phía nhân dân thay vì nghe theo triều đình.
Năm 1859, tiếng súng giặc Pháp vang lên phá tan sự bình yên của vùng đất Nam Kỳ. Khi Gia Định thất thủ, Trương Định — lúc này là một Quản cơ đầy uy tín — đã không ngần ngại chiêu mộ nghĩa binh, dựng cờ khởi nghĩa.
Từ căn cứ Tân Hoà (Gò Công), ông chỉ huy quân sĩ đào hầm, đắp lũy, biến những đầm lầy, rừng rậm thành nỗi kinh hoàng của quân xâm lược. Nhờ sự thông thuộc địa hình và lòng quả cảm, nghĩa quân Trương Định liên tiếp đánh thắng nhiều trận lớn trên sông Tra, rạch Gò Công, làm phá sản kế hoạch "đánh nhanh thắng nhanh" của thực dân Pháp.
Thế nhưng, giữa lúc khí thế nghĩa quân đang dâng cao, một biến cố giằng xé đã xảy ra.
Năm 1862, Triều đình nhà Nguyễn ký với Pháp Hiệp ước Nhâm Tuất, nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho địch. Tiếp đó, chiếu chỉ từ Huế hạ xuống: phong Trương Định làm Lãnh binh tỉnh An Giang và lệnh cho ông phải rút quân, giao lại vùng Gò Công cho Pháp.
Đó là những đêm dài nhất trong cuộc đời Trương Định.
Một bên là Trung — trung quân ái quốc, giữ trọn đạo làm thần tử với triều đình.
Một bên là Nghĩa — tấm lòng với nhân dân, với mảnh đất Nam Kỳ đang gồng mình dưới gót giày xâm lược.
Ông đứng nhìn ra đầm lầy Gò Công. Ngoài kia, hàng nghìn nông dân áo vải, tay lăm lăm giáo mác, đang dõi theo từng cử động của ông. Báo tấu tòng quân gửi về dồn dập, dân chúng dâng vạn dân hương, suy tôn ông làm "Bình Tây Đại Nguyên Soái", van xin ông ở lại cùng họ giữ làng, giữ nước.
Cuối cùng, giữa chữ Trung hẹp hòi với cái Nghĩa lớn lao dành cho nhân dân, Trương Định đã đưa ra lựa chọn lịch sử. Ông tuốt kiếm hướng lên trời, dứt khoát tuyên bố:
"Triều đình thua giặc nhưng dân chúng không chịu thua giặc! Chúng ta không thể bỏ rơi nhân dân lúc này."
Khởi nghĩa Gò Công tiếp tục bùng cháy dữ dội hơn trước, trở thành ngọn lửa đuốc soi đường cho phong trào kháng Pháp toàn miền Nam. Quân Pháp ăn không ngon, ngủ không yên, phải huy động những lực lượng tinh nhuệ nhất cùng hệ thống hỏa lực hiện đại nhằm tiêu diệt bằng được căn cứ Gò Công.
Rạng sáng ngày 20 tháng 8 năm 1864, do sự phản bội của tên tay sai Huỳnh Công Tấn, quân Pháp bất ngờ bao vây căn cứ Đám Lá Dừa. Giữa vòng vây dày đặc của kẻ thù, Trương Định cùng các chiến sĩ trung kiên đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Khi bị trúng đạn gãy xương sống, không để rơi vào tay địch, ông đã dùng chính thanh gươm của mình tự sát để giữ trọn khí tiết người anh hùng.
Trương Định ngã xuống ở tuổi 44, nhưng khí tiết của ông không bao giờ mất. Hành động cãi lệnh triều đình để sát cánh cùng nhân dân đã đưa ông trở thành biểu tượng immortal của lòng yêu nước và ý chí bất khuất Việt Nam — nơi mà lòng dân mới chính là mệnh lệnh cao nhất.
