Trương Định – Bình Tây Đại Nguyên soái, người lãnh đạo phong trào kháng chiến chống thực dân Pháp ở Nam Kỳ

Trương Định sinh năm 1820 tại huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi trong một gia đình có truyền thống võ nghiệp. Thân phụ ông là Lãnh binh Trương Cầm. Ngay từ nhỏ, Trương Định nổi tiếng thông minh, giỏi võ nghệ, am hiểu binh pháp và sớm bộc lộ khí chất của một người có chí lớn.

Năm 1844, ông theo cha vào Nam sinh sống. Sau khi cha qua đời, ông đến vùng Tân An lập nghiệp và tích cực chiêu mộ dân nghèo khai hoang, lập ấp. Hưởng ứng chính sách khẩn hoang của triều đình nhà Nguyễn, năm 1850, ông tổ chức lập đồn điền tại Gia Thuận (Gò Công) và được triều đình phong chức Phó Quản cơ, sau đó là Quản cơ, trực tiếp quản lý lực lượng quân sự và nhân dân khai khẩn vùng đất mới. Nhân dân địa phương quen gọi ông bằng cái tên thân thuộc Quản Định.

Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược nước ta, tháng 9 năm 1858 tấn công Đà Nẵng và đầu năm 1859 đánh chiếm Gia Định, Trương Định nhanh chóng tập hợp lực lượng tham gia kháng chiến. Ông chỉ huy nghĩa quân lập nhiều chiến công, tiêu biểu là trận phục kích tiêu diệt Đại úy Barbé năm 1860, đồng thời trừng trị nhiều tên tay sai phản quốc. Trong cuộc chiến bảo vệ đại đồn Chí Hòa, ông được giao chỉ huy nhiều liên đội nghĩa quân, góp phần kiềm chế bước tiến của quân Pháp.

Sau khi đại đồn Chí Hòa thất thủ, nhiều lực lượng triều đình rút lui, nhưng Trương Định không từ bỏ cuộc chiến. Ông xây dựng căn cứ tại Tân Hòa, liên kết với các sĩ phu yêu nước, tổ chức lực lượng kháng chiến trên địa bàn rộng lớn từ Gò Công, Tân An, Mỹ Tho đến Gia Định, Chợ Lớn và vùng Đồng Tháp Mười. Nghĩa quân liên tục tập kích quân Pháp, giành nhiều thắng lợi và từng giải phóng hoàn toàn vùng Gò Công trong đầu năm 1862.

Ngày 05 tháng 6 năm 1862, triều đình nhà Nguyễn ký Hòa ước Nhâm Tuất, nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho thực dân Pháp và ra lệnh các lực lượng kháng chiến giải tán. Trước quyết định này, Trương Định kiên quyết không tuân lệnh bãi binh. Xuất phát từ nguyện vọng của nhân dân và nghĩa quân, ông tiếp tục lãnh đạo cuộc kháng chiến bảo vệ quê hương. Chính trong thời điểm này, nhân dân đã suy tôn ông là Bình Tây Đại Nguyên soái, thể hiện niềm tin tuyệt đối vào người lãnh đạo luôn đặt lợi ích của đất nước và nhân dân lên trên mọi mệnh lệnh đầu hàng.

Từ căn cứ Gò Công, Trương Định tiếp tục xây dựng lực lượng, áp dụng chiến thuật du kích linh hoạt, phối hợp với các nghĩa quân ở nhiều địa phương, liên tiếp giành thắng lợi trong các trận Sông Tra, Quy Sơn, Rạch Lá, Gò Xoài, Trại Cá, Giồng Tháp, Giồng Ông Lãnh, Bến Chùa, Cửa Khâu, Rạch Tra… Nghĩa quân làm chủ nhiều tuyến giao thông quan trọng, khiến thực dân Pháp gặp nhiều khó khăn trong việc bình định Nam Kỳ.

Đầu năm 1863, thực dân Pháp huy động lực lượng lớn tấn công căn cứ Gò Công. Sau nhiều ngày chiến đấu quyết liệt, trước ưu thế vượt trội về quân số và hỏa lực của đối phương, Trương Định chủ động rút lực lượng về vùng Lý Nhơn (nay thuộc huyện Cần Giờ, Thành phố Hồ Chí Minh) để bảo toàn lực lượng và tiếp tục tổ chức kháng chiến.

Không khuất phục trước sự truy kích của quân Pháp, ông tiếp tục đưa nghĩa quân trở lại vùng Gò Công, xây dựng căn cứ tại khu vực Đám Lá Tối Trời, thực hiện chủ trương "tịnh vi dân, động vi binh", vừa sản xuất, vừa luyện quân, chuẩn bị lực lượng cho cuộc kháng chiến lâu dài. Tuy nhiên, do bị tên phản bội Huỳnh Công Tấn chỉ điểm, rạng sáng ngày 20 tháng 8 năm 1864, căn cứ của nghĩa quân bị quân Pháp bất ngờ bao vây. Trong trận chiến không cân sức, Trương Định bị thương nặng. Không để rơi vào tay giặc, ông đã rút gươm tuẫn tiết, giữ trọn khí tiết của người anh hùng dân tộc.

Cuộc đời chiến đấu của Trương Định tuy khép lại nhưng tinh thần yêu nước và ý chí bất khuất của ông đã trở thành biểu tượng tiêu biểu của phong trào chống Pháp ở Nam Bộ. Nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu đã dành nhiều bài văn tế và thơ điếu để ca ngợi khí phách của ông. Tên tuổi Trương Định được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học trên cả nước; lăng mộ và đền thờ ông tại thị xã Gò Công (Tiền Giang) trở thành di tích lịch sử quan trọng. Hằng năm, Lễ hội Trương Định được tổ chức vào ngày 20 tháng 8 âm lịch và đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ hôm nay và mai sau.