TRƯƠNG GIA MÔ Nhà cải cách cô độc và cái chết bi tráng nơi núi Sam

Trương Gia Mô sinh năm 1806, là một trong những trí thức hiếm hoi thời Nguyễn sớm tiếp cận tư tưởng khoa học, kỹ nghệ phương Tây. Tinh thông văn sử, kinh tế, quân sự, ông được nhân dân gọi kính trọng là Nghè Mô.

Khi làm việc ở Bộ Công triều Nguyễn, Trương Gia Mô đã mạnh dạn dâng bản Điều trần cải cách 5 điểm, từ giáo dục, kinh tế, chính trị đến xã hội – những tư tưởng vượt xa thời đại. Nhưng triều đình bảo thủ đã khước từ tất cả. Thất vọng, ông trả ấn từ quan, chọn con đường dấn thân ngoài quan trường.

Ông kết giao với Nguyễn Lộ Trạch, Phan Chu Trinh, Trần Quý Cáp; tham gia cổ động Duy Tân ở Bình Thuận; góp phần thành lập Công ty Liên Thành và trường Dục Thanh – nơi sau này Nguyễn Tất Thành từng dạy học.

Sau phong trào chống thuế 1908, ông bị bắt giam, lục soát nhà, nhưng không tìm được chứng cớ. Trở về, Trương Gia Mô làm nghề bốc thuốc chữa bệnh cho dân, song ngọn lửa căm thù thực dân chưa bao giờ tắt.

Những năm cuối đời, ông bị truy đuổi gắt gao. Không muốn rơi vào tay giặc, năm 1929, trên núi Sam linh thiêng, Trương Gia Mô đã gieo mình xuống vực sâu, kết thúc một đời cô độc mà kiêu hãnh. Báo chí Nam Kỳ thời đó đã gọi cái chết ấy là “cái chết của một bậc chí sĩ không chịu khuất phục