TRƯƠNG HÁN SIÊU NGƯỜI CÓ TẦM NHÌN DU LỊCH SỚM NHẤT

Trương Hán Siêu (? - 1354) người xã Phúc Thành, huyện Yên Ninh (nay là xã Ninh Thành, thị xã Ninh Bình) tỉnh Ninh Bình. Ông từng làm môn khách của Trần Hưng Đạo, sau làm quan từ triều Trần Anh Tông đến triều Trần Dụ Tông, lúc chết được tặng tước Thái bảo, Thái phó và được thờ ở Văn Miếu (Hà Nội). Trương Hán Siêu là tác giả gần 10 bài thơ, hai bài ký và bài “Bạch Đằng giang phú ” bất hủ.

Đền thờ Trương Hán Siêu ở núi Non Nước – Ninh Bình

Ông giữ chức Kinh lược sứ Lạng Giang (là đất Lạng Sơn)(1) ở phía Bắc, lại còn vào Hóa Châu (Thừa Thiên- Huế ngày nay ) để trấn yên bờ cõi phía Nam. Cũng chính vì thế ông biết nhiều miền đất nước và tự nhận là người “khách” trong “Bạch Đằng giang phú ” (Bài phú song Bạch Đằng) được viết vào khoảng trước năm 1340.

“Khách: có kẻ:

Giương buồm giong gió chơi vơi,

Lướt bể chơi trăng mải miết.

Sớm gõ thuyền chừ Nguyên Tương

Chiều lần thăm chừ Vũ Huyệt

Cửu Giang, Ngũ Hồ,

Tam Ngô, Bách Việt”(2).

Đây là những địa danh quen thuộc trong sách vở Trung Quốc, cách xa ta hàng nghìn dặm. Nhắc đến chúng chỉ là cách phô diễn quen thuộc có tính chất ước lệ của một thời, gián tiếp, ông nói về cái chí tang bồng của mình và bộc lộ rõ sở thích du lịch:

“Đầm Vân Mộng chứa vài trăm trong dạ cũng nhiều, mà tráng chí bốn phương vẫn còn tha thiết ”(3).

Ông đi nhiều, biết rộng, vì “đi ngày đàng, học sàng khôn”, vì học được ở Tử Trường- tên chữ nhà sử gia nổi tiếng Trung Quốc thời Hán - Tư Mã Thiên – người từng du lịch rất nhiều nơi thắng cảnh và di tích lịch sử:

“Học Tử Trường chừ thú tiêu diêu

Qua cửa Đại Than, ngược bến Đông Triều,

Đến sông Bạch Đằng bồng bềnh mái chèo”(4)

Ông đã tìm thấy một sự đồng điệu trong tâm hồn của Tử Trường: du lịch không chỉ để ngắm hoa, thưởng trăng, thấy những vẻ đẹp thiên tạo mộng mơ, hùng vĩ, mà điều quan trọng hơn là tìm về cội nguồn, tìm về những nơi mà cha ông đã lập chiến công hiển hách để chiêm ngưỡng, ngợi ca, tích lũy vốn sống, giúp tâm hồn, tư tưởng mình thêm phong phú. Vì thế, ông đến với sông Bạch Đằng, ca ngợi con sông lịch sử đầy ắp những chiến thắng huy hoàng, thể hiện một sức sống bất diệt. Bài “Bạch Đằng giang phú” là một tuyên ngôn bằng phú về con người và tầm nhìn du lịch của Trương Hán Siêu. Ông là người đầu tiên minh chứng, cảm nhận được cái thú tiêu dao thảnh thơi đi đây về đó của con người.

Cảm hứng về du lịch mới mẻ đó của Trương Hán Siêu còn thể hiện trong bài “Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký” (Bài ký tháp Linh Tế ở núi Dục Thúy) ông viết năm Quý Mùi(1343), giúp nhà chùa theo yêu cầu của sư Trí Nhu nhân việc tháp Linh Tế được xây dựng lại xong. Bài ký khắc bên sườn núi về phía tay phải theo lối lên núi Dục Thúy (núi Non Nước) ở thị xã Ninh Bình, quê hương ông: “… sao sự hưng vong thành bại mới trải hai trăm mấy mươi năm mà đã trở thành dấu vết cũ? Từ có vũ trụ đã có núi này, khách lên núi dạo chơi rồi vắng bóng không biết đã bao người?”(5). Ông linh cảm là trước đây có tháp Linh Tế cao 4 tầng trên núi Dục Thúy làm cho núi đẹp thêm, lung linh, hư ảo, huyền diệu. Phải chăng nay vì ngọn tháp không còn nữa nên đã mất đi một phần vẻ đẹp của núi, cho nên khách du lịch cũng vắng bóng nhiều. Suy tưởng đó của ông cũng dựa trên cốt lõi đặc điểm thích du lịch và lòng mong muốn sao cho du lịch được phát triển – điều quan trọng là phải tôn tạo lại các danh thắng, di tích lịch sử, đừng để cho nó mất mát, tàn phai trước thời gian khắc nghiệt, phũ phàng, có như vậy mới thu hút được khách bốn phương. Đây cũng chính là tính nhân văn cao cả vì con người của Trương Hán Siêu: “Than ôi, mai sau mấy trăm năm nữa, chốc lát cảnh tượng biến đổi, nếu lại có kẻ buông lời than thở như ta, lẽ nào lại không có vài người như sư Trí Nhu xây dựng lại? Việc ấy không đoán trước được!”(6). Ông tin vào con người, tin vào ý thức tôn tạo bảo vệ các danh thắng, di tích lịch sử của con người. Ông như muốn nhắn nhủ cho thế hệ sau, phải thường xuyên làm việc đó. Chúng ta đang thực hiện kỳ vọng của Trương Hán Siêu – người đã sống cách đây hơn 640 năm – đã và sẽ tôn tạo bảo vệ các di tích lịch sử, kiến trúc, danh thắng. Các kỳ quan đó như đang tự nói về những tấm long trân trọng của chúng ta ngày nay đối với chúng. Giá trị hiện đại trong văn thơ Trương Hán Siêu thật lớn lao.

Phải chăng Trương Hán Siêu là người có cái nhìn sớm nhất mang tính nhân văn cao cả về du lịch ở Việt Nam? Ninh Bình là một trong những tỉnh có nhiều thắng cảnh, di tích lịch sử nổi tiếng, lại có Trương Hán Siêu như thế. Quả là thiên nhiên, “Nết đất” đã ưu ái Ninh Bình. Chúng ta đang quý trọng và phát huy những tinh hoa, giá trị trường tồn này để xứng đáng với con người và quê hương mình.