TRƯỜNG HỌC TRONG NHÀ TÙ

Vào nhà lao Quảng Ngãi, tôi gặp lại anh Cát, anh Cừ, anh Chánh, anh Duân, anh Phấn... Chúng tôi tổ chức họp kiểm điểm, rút kinh nghiệm và nhận định: trong các cuộc đấu tranh công khai, nhiều quần chúng, đảng viên nòng cốt bị lộ mặt trong hoạt động, nhiều người thiếu cảnh giác. Có tỉnh ủy viên đọc xong tài liệu, cất để dưới gối hoặc dắt trên mành cửa. Bọn mật thám lợi dụng sơ hở ấy, lần ra đầu mối truy bắt, khám nhà, tìm thấy tài liệu. Khi bị sa lưới, một số ít người không chịu nổi tra tấn đã khai báo để lộ bí mật tổ chức Đảng. Thế là trong một thời gian ngắn, theo lệnh từ chính quốc, bọn thực dân Pháp cùng với bộ máy tay sai đã phá vỡ các cấp đảng bộ từ liên tỉnh đến huyện và xuống một số chi bộ cơ sở. Mỗi chúng tôi đau xót với những khuyết điểm của mình đã tạo nên sự tổn thất lớn lao cho phong trào của Đảng. Đây cũng là bài học kinh nghiệm sâu sắc trong ký ức, giúp tôi vượt qua những chặng đường gian khổ sau này.


Phiên toà xử án tù chính trị mở tại dinh án sát tỉnh Quảng Ngãi. Từ mấy hôm trước chúng tôi đã bàn với nhau phải lợi dụng phiên tòa làm diễn đàn vạch trần dã tâm cướp nước và bán nước của thực dân Pháp và vua quan Nam triều, đòi quyền tự do dân chủ, đòi tổ chức phòng thủ Đông Dương, chống phát xít Đức - Ý - Nhật.


Buổi sáng, khi bọn chúng áp giải những chính trị phạm từ nhà lao tỉnh sang dinh án sát, thì đã thấy quần chúng đúng đông nghịt bên ngoài chờ nghe phiên toà xét xử những người cộng sản. Trước tòa chúng tôi đặt câu hỏi: "Chúng tôi, những người đấu tranh đòi quyền tự do dân chủ, chống chiến tranh phát xít, bảo vệ nền hoà bình cho nhân loại thì có tội gì? Phải chăng những kẻ cúi đầu trước sức mạnh của phát xít, cam tâm bán rẻ dân tộc, đất nước lại là người vô tội?". Bên ngoài quần chúng la ó, chúng lo sợ, vội vã, tuyên án rồi kết thúc phiên toa, đẩy chúng tôi lên xe áp giải về nhà lao. Dọc đường chúng tôi hô vang khẩu hiệu:

"Đả đảo phiên tòa bất công!
Đả đảo bọn cướp nước, bán nước!".

Tiếng hô làm náo động khu vực nội thành hôm ấy.

Bọn chúng căn cứ vào cấp lãnh đạo của từng người mà xử mức án từ một năm đến năm năm tù giam. Lần ấy tôi lãnh mức án hai năm tù giam. Cuộc sống trong nhà tù vô cùng nghiệt ngã. Mỗi ngày được hai bữa cơm gạo mục cá thối với mấy cọng rau úa vàng. Chúng tôi bàn nhau vận động anh em bên nhà lao thường phạm cùng nhau tuyệt thực làm reo, đấu tranh tẩy chay nhà thầu, đòi được nhận gạo, thức ăn về để anh em tù tự nấu. Cuộc đấu tranh thắng lợi, bữa ăn đảm bảo vệ sinh và khá hơn một chút. Nhưng cái được lớn nhất là gây được cảm tình với anh em bên nhà lao thường phạm. Họ nhận ra ở đâu, người cộng sản cũng là người đi đầu trong đấu tranh chống lại áp bức bất công. Nay mai mãn hạn tù trở lại quê nhà, họ sẽ là người tuyên truyền về lòng dũng cảm của những người cộng sản.


Để nâng cao hiểu biết lý luận cách mạng, chúng tôi tổ chức học tập chủ nghĩa duy vật biện chúng, nhân sinh quan và thế giới quan cách mạng.


Cụ Nguyễn Công Phương, cao tuổi nhất, có kiến văn rộng, là người đi từ phong trào yêu nước Cần Vương đến với chủ nghĩa cộng sản đã kể cho chúng tôi nghe lịch sử phong trào yêu nước tỉnh nhà. Những bài học kinh nghiệm của Ba-lê công xã ở Pháp và Cách mạng tháng Mười ở Nga. Những ngày lao công ở kho lưu trữ, chúng tôi lấy được các bản đồ Châu Á, Châu Âu, bản đồ thế giới, tìm những mẩu bút chì, nhặt giấy bao thuốc lá đem về lao tổ chức lớp học. Anh em bên lao thường phạm thường xuyên gửi báo chí do người nhà đi thăm nuôi mang vào cho chúng tôi đọc. Vì vậy tuy ở trong tù chúng tôi vẫn biết những gì đang xảy ra bên ngoài nhà lao.


Đầu tháng chín năm 1939, Đức mở mặt trận sang Châu Âu. Anh, Pháp tuyên chiến với Đúc. Tại các nước thuộc địa, bọn thực dân ra sức vét lính để cung cấp cho cuộc chiến tranh ở chính quốc, quanh thành Quảng Ngãi mọc lên những lều che tạm để nhốt tân binh. Trai tráng các làng quê bị bắt dồn về đây. Đêm đêm anh em phải chịu cảnh mưa dầm gió bấc, ngày ngày phải tập luyện dưới làn roi vọt của bọn cai đội. Thấy tình cảnh đó chúng tôi đã tuyên truyền họ, vạch trần âm mưu của bọn thực dân đưa người Việt sang Pháp làm bia đỡ đạn và khuyên họ trốn ngũ trở về quê quán với gia đình vợ con.


Cái ăn của người đi tù đã khổ, cái mặc cũng khổ không kém. Mỗi người được phát một bộ quần áo vải xanh mỏng, sợi dệt thưa như vải màn. Toàn nhà lao mấy trăm con người nhiều lần đấu tranh phản đối, buộc tên giám binh phải đến tận nơi hứa sẽ phát áo quần bằng vải xanh dày. Nhưng rồi chúng lần lữa mãi. Một hôm anh em tù chính trị làm lao công trước sân tòa công sứ, gặp lúc tên công sứ Han-ri-môn đến, anh em vẫn thản nhiên. Nó bực mình mắng "tù cộng sản không biết phép lịch sự". Một anh đứng ra bảo nó: "Chúng tôi không đứng lên chào ông vì muốn giữ phép lịch sự đối với ông". Anh em khoác tay, tất cả chúng tôi đứng lên cố tình giạng rộng hai chân. Anh quay lại: "Thưa ông, chắc ông nhìn thấy rồi chứ. Là người thay mặt cho nước đại Pháp cai trị xứ tôi, ông nghĩ sao?". Tên công sứ cúi gằm mặt, im lặng bước đi. Chỉ mấy ngày sau đó chúng mang quần áo mới đến phát cho anh em. Ở nhà lao Quảng Ngãi một thời gian, bọn chúng thấy tập trung chính trị phạm ở một nơi không lợi nên đày các anh có mức án cao lên nhà lao Buôn Ma Thuột. Số còn lại đưa đi các nhà lao Ba Tơ, Gi Lăng, Trà Bồng. Đây là những vùng rừng núi xa xôi. Bọn chúng nghĩ người cộng sản ở đây sẽ chết dần mòn về thể xác và tính thần.