TRƯỜNG LÀNG SƠ TÁN GIỮA ĐỒNG 2
Giữa những năm chiến tranh phá hoại ác liệt, trường làng ở Thái Bình phải sơ tán ra giữa cánh đồng. Trong điều kiện thiếu thốn, hiểm nguy, những người thầy, người cô vẫn giữ cho tiếng đánh vần không tắt, để con chữ trở thành sức mạnh tinh thần bền bỉ của hậu phương.
Ngôi trường tiểu học Tân Lễ ngày ấy không còn đứng yên ở cuối làng như trước. Bom Mỹ đã biến những bức tường gạch, mái ngói rêu phong thành đống đổ nát. Lệnh sơ tán được ban ra, và chỉ sau một đêm, trường học “chuyển nhà” ra giữa cánh đồng vừa gặt xong.
Cánh đồng mùa ấy còn mùi rơm rạ ngai ngái. Trên nền đất còn in dấu chân trâu, người ta dựng lên những lớp học bằng tre, nứa, lợp rạ tạm bợ. Không có cổng trường, không có sân gạch, chỉ có những lối mòn giữa ruộng dẫn đến từng “phòng học” dã chiến.
Nguyễn Thị Lan, khi ấy mới hai mươi tuổi, đứng giữa cánh đồng mà lòng ngổn ngang. Cô vừa tốt nghiệp trường sư phạm, mang trong mình bao mơ ước về bục giảng, về phấn trắng bảng đen. Nhưng chiến tranh không cho phép cô chọn lựa. Lớp học đầu tiên của đời dạy học là lớp học giữa đồng.
Học trò của cô Lan đủ mọi lứa tuổi. Có em chân còn lấm bùn vì vừa theo mẹ ra đồng, có em gầy gò vì bữa cơm độn khoai, sắn. Mỗi em mang theo một chiếc cặp cũ, có khi chỉ là túi vải mẹ may. Vở học được giữ gìn như báu vật, viết kín hai mặt giấy.
Buổi học nào cũng có người được phân công quan sát bầu trời. Chỉ cần thấy máy bay thấp thoáng, tiếng còi báo động từ làng vang lên, cô Lan lập tức hô lớn: “Các em xuống hầm!” Những chiếc hầm cá nhân đào ngay ven ruộng, lót rơm, đủ cho vài ba người chui xuống.
Trong hầm trú ẩn chật hẹp, lũ trẻ ôm chặt sách vở. Có em run rẩy, có em hỏi khe khẽ: “Cô ơi, trường mình có bị bom không?” Lan cúi xuống, xoa đầu trò: “Có cô với các em ở đây rồi, đừng sợ.”
Yên tiếng bom, lớp học lại tiếp tục. Bảng đen không có, cô Lan dùng một tấm gỗ quét nhọ nồi. Phấn hiếm, nhiều hôm phải dùng than củi vót nhọn. Gió đồng thổi mạnh, bụi rơm bay mù, nhưng tiếng đánh vần vẫn vang đều: “A… a… Bờ… bờ…”
Lan nhớ mãi một buổi trưa mùa hè. Bom vừa đánh xuống đầu làng, khói còn bốc lên. Lớp học bị gián đoạn. Khi trở lại, cô thấy một em nhỏ ngồi thẫn thờ, nước mắt lăn dài. Nhà em vừa trúng bom, mẹ bị thương. Lan ôm em vào lòng, không nói gì. Rồi cô cầm viên than, viết lên bảng: “Học để ngày mai đất nước yên bình.”
Nhiều năm sau, khi chiến tranh đã lùi xa, Nguyễn Thị Lan vẫn nhớ rõ từng gương mặt học trò giữa cánh đồng năm ấy. Có em trở thành bộ đội, có em là kỹ sư, có em ở lại làm nông dân. Nhưng tất cả đều mang theo ký ức về một ngôi trường không mái – nơi con chữ được giữ gìn giữa bom đạn.
“Bom có thể phá trường, nhưng không phá được lòng ham học,” Lan nói. Và với bà, trường làng sơ tán giữa đồng chính là biểu tượng đẹp nhất của hậu phương Thái Bình thời chiến.
