TRƯƠNG MỸ HOA – BẢY THƯ: TỪ NHÀ TÙ ĐẾN NGƯỜI LÃNH ĐẠO

Có những người bước vào lịch sử bằng những trận đánh, có những người bằng những chiến công trên chiến trường. Nhưng cũng có những con người đã trải qua một cuộc chiến khác – cuộc chiến trong nhà tù, nơi không có chiến hào nhưng có những cuộc tra tấn, những cuộc đấu tranh giành quyền sống và cuộc thử thách khắc nghiệt đối với ý chí. Trương Mỹ Hoa, thường được gọi là Bảy Thư, là một trong những người phụ nữ như thế. Từ một nữ sinh tham gia phong trào yêu nước ở Sài Gòn – Gia Định, bà bị bắt khi mới 19 tuổi và trải qua 11 năm trong các nhà lao, trước khi tiếp tục con đường hoạt động cách mạng và sau này đảm nhiệm những cương vị lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nước.

Trương Mỹ Hoa sinh ngày 18/8/1945, quê tại Bình Ân, Gò Công Đông, Tiền Giang. Tuổi thơ của bà sớm gắn với hoạt động cách mạng của gia đình. Theo hồi ức được Báo Nhân Dân ghi lại, từ khi còn nhỏ, bà và các chị em đã biết làm nhiệm vụ cảnh giới, đưa cơm vào hầm bí mật và chuyển thư liên lạc cho những người hoạt động cách mạng. Những trải nghiệm ấy hình thành trong bà ý thức về cuộc đấu tranh ngay từ rất sớm.

Năm 1960, khi mới 15 tuổi, Trương Mỹ Hoa trực tiếp tham gia hoạt động cách mạng trong phong trào thanh niên, học sinh, sinh viên tại khu vực Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định. Từ tháng 11/1960, bà làm công tác vận động thanh niên, sinh viên, học sinh; sau đó tham gia Ban Chấp hành khối trường Tân Định – Gia Định. Ngày 21/5/1962, bà được kết nạp vào Đảng khi chưa tròn 17 tuổi.

Ngày 15/4/1964, trong lúc cùng đồng đội mang tài liệu đi vận động học sinh, sinh viên đấu tranh chống âm mưu bắt thanh niên đi lính, Trương Mỹ Hoa bị bắt. Bà mới 19 tuổi. Theo hồi ức của chính bà được Báo Nhân Dân ghi lại, trong nhiều tháng đầu bị giam giữ, bà phải chịu nhiều hình thức tra tấn như đóng đinh vào các ngón tay, treo lên xà nhà, đánh đập, tra điện và các hình thức cưỡng bức khác. Tuy nhiên, bà không khai báo, không nhận tội và không chấp hành những yêu cầu nhằm khuất phục người tù chính trị.

Sau nhiều tháng bị thẩm vấn, Trương Mỹ Hoa bị đưa ra xét xử và bị kết án tù. Nhưng bản án không phải điểm kết thúc. Từ năm 1964 đến tháng 3/1975, bà lần lượt bị giam giữ qua nhiều nhà lao như Tổng nha Cảnh sát, Đề lao Gia Định, Thủ Đức, Chí Hòa, Tân Hiệp – Biên Hòa và Côn Đảo. Theo hồ sơ của Văn phòng Chủ tịch nước, bà đã hai lần bị đày ra chuồng cọp Côn Đảo. Tổng cộng, bà trải qua 11 năm tù đày.

Nhưng điều đặc biệt trong câu chuyện của Trương Mỹ Hoa là nhà tù không khiến hoạt động của những người tù chính trị chấm dứt. Ngược lại, ngay trong điều kiện bị giam cầm, bà cùng đồng đội tìm cách duy trì tổ chức, động viên nhau và tổ chức các hoạt động đấu tranh. Tại các nhà lao, bà từng giữ vai trò Bí thư Chi bộ, Trưởng Ban cán sự Đảng và Trưởng Ban lãnh đạo đấu tranh. Những hoạt động ấy cho thấy nhà tù không chỉ là nơi giam giữ thể xác mà còn trở thành một không gian đấu tranh về ý chí, tổ chức và tinh thần.

Ở Côn Đảo, cuộc đấu tranh diễn ra trong những điều kiện đặc biệt khắc nghiệt. Báo Quân đội nhân dân ghi lại một trong những cách tù chính trị chống lại việc bị kiểm soát, nhận dạng và làm hồ sơ: Trương Mỹ Hoa cùng các nữ tù nhân mài đầu ngón tay xuống nền xi măng để làm mòn dấu vân tay, đồng thời tìm cách phá việc chụp ảnh nhận dạng. Đó là những hành động nhỏ nhưng thể hiện sự chủ động của người tù trong việc chống lại các biện pháp kiểm soát của nhà tù.

Không chỉ đấu tranh cho bản thân, Trương Mỹ Hoa còn tham gia tổ chức, động viên những người tù cùng hoàn cảnh. Các tư liệu về những năm tháng trong lao tù cho thấy những người tù chính trị đã tìm cách duy trì đời sống tinh thần và tổ chức bí mật: dạy chữ, dạy toán, đọc thơ, ca hát, sinh hoạt tổ chức và truyền đạt thông tin cho nhau. Trương Mỹ Hoa từng kể rằng tại Tân Hiệp bà làm Bí thư Chi bộ, còn tại Côn Đảo hoạt động bí mật hơn, có khi tổ chức theo nhóm nhỏ phù hợp với điều kiện từng nhà lao.

Sau Hiệp định Paris, cuộc đấu tranh của tù chính trị Côn Đảo bước sang một giai đoạn mới. Địch tìm cách trì hoãn việc trao trả và thay đổi hồ sơ của tù chính trị. Trương Mỹ Hoa cùng các nữ tù nhân tiếp tục đấu tranh để được công nhận đúng thân phận và được trả tự do. Ngày 7/3/1975, bà được trả tự do vô điều kiện sau 11 năm bị giam cầm. Chỉ chưa đầy hai tháng sau, bà tiếp tục tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh, giữ vai trò Đội phó Đội 3 mũi tiến công chiếm lĩnh các mục tiêu ở Gia Định.

Sau ngày đất nước thống nhất, cuộc đời Trương Mỹ Hoa bước sang một chặng đường mới. Từ một người từng bị giam cầm suốt 11 năm, bà tham gia công tác tiếp quản và xây dựng chính quyền ở Thành phố Hồ Chí Minh, trải qua nhiều vị trí tại Quận 10 và Quận Tân Bình. Sau đó, bà tham gia công tác ở Trung ương, trở thành Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Phó Chủ tịch Quốc hội và Phó Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Ở cương vị lãnh đạo, bà tiếp tục gắn bó với công tác phụ nữ, giáo dục và các hoạt động xã hội. Sau khi rời các vị trí lãnh đạo Nhà nước, bà tiếp tục tham gia nhiều hoạt động cộng đồng, trong đó có vai trò Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ học bổng Vừ A Dính và Chủ nhiệm Câu lạc bộ “Vì Hoàng Sa – Trường Sa thân yêu”. Năm 2026, bà được trao Huy hiệu 65 năm tuổi Đảng, ghi nhận chặng đường hoạt động và cống hiến kéo dài nhiều thập niên.

Nhìn lại cuộc đời Trương Mỹ Hoa, có thể thấy một hành trình đặc biệt: từ nữ sinh hoạt động phong trào, đến người tù chính trị, rồi trở thành cán bộ lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước. 11 năm tù đày không phải khoảng thời gian bị xóa khỏi cuộc đời hoạt động của bà; ngược lại, đó là những năm tháng bà cùng đồng đội tiếp tục tổ chức, đấu tranh, học tập và giữ vững mối liên hệ với phong trào cách mạng. Chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, bản lĩnh của một người cán bộ được tôi luyện qua thực tiễn.