TRƯƠNG MỸ LỆ – MỘT THỜI TUỔI TRẺ GIỮA LÒNG SÀI GÒN KHÁNG CHIẾN

Có một thế hệ thanh niên Sài Gòn đã sống những năm tháng tuổi trẻ rất khác.

Họ vẫn có những buổi gặp gỡ, những bài hát, những tình bạn và những ước mơ của tuổi đôi mươi. Nhưng phía sau đời sống tưởng như bình thường ấy là những cơ sở bí mật, những cuộc vận động quần chúng, những chuyến giao liên và cả những lần bước ra đường đấu tranh trong vòng vây của chiến tranh.

Trong thế hệ ấy có Trương Mỹ Lệ – người từng hoạt động trong Thành đoàn Sài Gòn – Gia Định và sau này giữ cương vị Quyền Bí thư Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh.

Những năm kháng chiến chống Mỹ là một giai đoạn đặc biệt trong lịch sử phong trào thanh niên thành phố. Từ giữa thập niên 1960, lực lượng Thành đoàn trở thành một trong những lực lượng quan trọng trong phong trào đấu tranh chính trị tại đô thị Sài Gòn. Thanh niên, học sinh, sinh viên vừa hoạt động công khai, vừa xây dựng cơ sở bí mật, góp phần tập hợp quần chúng và chuẩn bị lực lượng cho những thời điểm quyết định của cách mạng.

Trương Mỹ Lệ là một trong những người đã sống trong những năm tháng ấy.

Những câu chuyện bà kể lại sau này không mang dáng vẻ của những chiến công được tô đậm, mà thường trở về với những đồng đội. Trong một cuộc giao lưu với cựu cán bộ Thành đoàn nhân kỷ niệm 40 năm Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, bà đã xúc động khi nhắc đến nữ giao liên Phạm Thị Thu Vân – một nữ sinh mới 17 tuổi của Trường Lê Văn Duyệt, đã lấy thân mình che đạn cho đồng đội trong lúc làm nhiệm vụ dẫn đường cho một đơn vị chủ lực tiến vào nội thành.

Những ký ức như thế cho thấy một gương mặt khác của chiến tranh. Đó không chỉ là bản đồ chiến dịch, những đơn vị tiến công hay những con số về lực lượng. Đó còn là những người rất trẻ, nhiều người vẫn đang ở tuổi học trò, mang trên vai những nhiệm vụ mà chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể phải trả bằng tính mạng.

Bản thân Trương Mỹ Lệ cũng từng tham gia công tác Thành đoàn trong thời kỳ kháng chiến. Sau này, bà trở thành Quyền Bí thư Thành đoàn. Trong ký ức về Chiến dịch Hồ Chí Minh, bà kể rằng từ kinh nghiệm của Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, Thành đoàn đã sớm chuẩn bị lực lượng cho thời cơ mới. Cuối năm 1974 và đầu năm 1975, lực lượng được tổ chức tại những khu vực trọng điểm trong nội thành như Ngã Bảy – Bàn Cờ – Vườn Chuối, Cầu Kiệu – Phú Nhuận, Cầu Bông – Bà Chiểu, Xóm Chiếu – Khánh Hội và khu vực Tân Phú – Tân Sơn – Bà Quẹo, chuẩn bị cho việc nổi dậy giành quyền làm chủ khi thời cơ đến.

Điều đặc biệt trong công tác của những cán bộ Đoàn thời kỳ ấy là tuổi trẻ luôn đi cùng với sự sáng tạo.

Một cuộc biểu diễn văn nghệ có thể trở thành nơi tập hợp lực lượng. Một trường học có thể là nơi gieo mầm phong trào. Một người giao liên có thể khoác dáng vẻ rất bình thường giữa phố phường nhưng mang theo những tin tức quan trọng. Những cán bộ Đoàn phải biết cách sống giữa thành phố, hòa vào cuộc sống thường nhật mà vẫn giữ được mối liên hệ với tổ chức.

Trong những kỷ vật của một thời Thành đoàn hoạt động bí mật, có những vật rất nhỏ nhưng chứa đựng cả một quãng đời. Một chiếc áo len từng được Trương Mỹ Lệ – khi ấy có bí danh Tư Liêm – tặng cho người giao liên Đoàn Kim Cúc vẫn được lưu giữ như một kỷ vật. Người giao liên phải thường xuyên đi sớm về khuya, nên chiếc áo đơn giản trước hết là sự quan tâm của một người đồng đội dành cho một người đồng đội khác, giữa những ngày mà bất cứ chuyến đi nào cũng có thể là chuyến đi cuối cùng.

Những chi tiết nhỏ ấy làm cho lịch sử trở nên gần hơn.

Phía sau hai chữ “cán bộ Đoàn” khi ấy không chỉ là tổ chức phong trào. Đó còn là những người phải đối diện với hiểm nguy, mất mát và sự hy sinh của những người bên cạnh. Họ hoạt động giữa lòng một đô thị chiến tranh, nhiều khi không mang quân phục, không đứng trong chiến hào nhưng vẫn trực tiếp góp phần vào cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

Sau ngày đất nước thống nhất, Trương Mỹ Lệ tiếp tục gắn bó với công tác của thành phố. Nhiều năm sau, khi trở lại những cuộc gặp gỡ với thế hệ trẻ, điều bà nhắc đến vẫn là ký ức về đồng đội và trách nhiệm của những người đang được sống trong hòa bình. Năm 2024, tại chương trình “Hát về thời hoa đỏ”, bà đã gửi đến đoàn viên, thanh niên ca khúc “Một người ngã xuống, triệu người đứng lên”, như một cách nối câu chuyện của thế hệ mình với thế hệ hôm nay.

Thời gian đã đưa Sài Gòn của chiến tranh trở thành Thành phố Hồ Chí Minh của những đại lộ, trường học, khu đô thị và nhịp sống hiện đại. Những căn cứ bí mật năm nào phần lớn chỉ còn trong ký ức. Nhưng lịch sử của Thành đoàn vẫn được gìn giữ qua những chuyến về nguồn, những kỷ vật, những câu chuyện của các cô chú từng hoạt động trong kháng chiến.

Trong dòng ký ức ấy, câu chuyện của Trương Mỹ Lệ gợi lại hình ảnh một thế hệ thanh niên đã gửi tuổi trẻ mình vào phong trào cách mạng.

Họ từng biết sợ hãi, từng mất mát, từng khóc khi đồng đội nằm xuống. Nhưng họ vẫn đi tiếp.

Điều đẹp nhất của câu chuyện ấy có lẽ nằm ở chỗ tuổi trẻ không chỉ được đo bằng những năm tháng của đời người. Tuổi trẻ còn được đo bằng cách một con người đã sống trong những năm tháng đẹp nhất của mình.

Với những cán bộ Thành đoàn của một thời kháng chiến, tuổi trẻ đã được đặt giữa vận mệnh của thành phố và đất nước. Và nhiều thập niên sau, ngọn lửa ấy vẫn còn được truyền lại bằng những câu chuyện rất bình dị của những người đã từng sống trong một thời không thể nào quên