TRƯƠNG THỊ MỸ – NHỮNG CHUYẾN HÀNG ĐI QUA “CỬA TỬ”

Có những người anh hùng không bước vào chiến trường với một khẩu súng trên tay. Họ đi bằng những chiếc ghe nhỏ, mang theo vũ khí, tài liệu và những thứ mà người khác cần, lặng lẽ vượt qua những trạm kiểm soát, những con sông và những vùng đất đầy nguy hiểm. Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trương Thị Mỹ, thường được gọi là Chín Mỹ, là một người phụ nữ như thế. Bà sinh năm 1954 tại huyện Cái Nước, tỉnh Cà Mau, trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Khi mới khoảng 12–13 tuổi, bà đã sớm tham gia hoạt động cách mạng và trở thành thành viên của tổ chức Đoàn Chim Việt thuộc Tỉnh đoàn Cà Mau. Một cô gái còn rất trẻ, từ một người có phần nhút nhát, dần trở nên gan dạ, nhanh trí và bản lĩnh khi phải đối mặt với những tình huống nguy hiểm.

Tôi nghĩ tuổi 13 hôm nay với nhiều người vẫn là tuổi đi học, vẫn còn được cha mẹ chăm sóc, vẫn có thể vô tư nghĩ về những điều rất nhỏ như bài kiểm tra ngày mai, một buổi đi chơi hay một món ăn mình thích. Nhưng với Trương Thị Mỹ, tuổi 13 đã bắt đầu gắn với những nhiệm vụ mà chỉ cần một sơ suất nhỏ cũng có thể phải trả giá bằng cả tính mạng. Điều đó khiến tôi càng cảm nhận rõ sự khắc nghiệt của chiến tranh. Nó không chỉ lấy đi tuổi trẻ của những người lính ngoài mặt trận, mà còn buộc những cô gái rất trẻ phải trưởng thành trước tuổi.

Công việc của Chín Mỹ là vận chuyển vũ khí, tài liệu, đưa đón cán bộ và thực hiện những nhiệm vụ bí mật trên địa bàn Khu 9. Những chuyến đi ấy nghe qua có vẻ đơn giản: một chiếc ghe rời bến, đi qua sông, đến một địa điểm rồi trở về. Nhưng phía trên chiếc ghe có thể là hàng tấn vũ khí. Và chỉ cần bị phát hiện, tất cả có thể kết thúc trong chớp mắt. Báo Quân đội nhân dân từng kể lại một chuyến đi của bà khi nhận vũ khí ở Rạch Giá. Khi ghe đang di chuyển, một tàu địch áp sát để kiểm tra. Trên ghe lúc ấy lại đang có một lượng lớn vũ khí. Trong tình huống nguy hiểm ấy, bà phải nhanh trí ứng phó, đưa tiền và trái cây để đánh lạc hướng, rồi thậm chí tìm cách khiến đối phương kéo ghe của mình đi một đoạn xa để sửa máy.

Tôi đọc đến đoạn ấy và nghĩ rằng điều đáng sợ nhất có lẽ không phải là lúc mình biết chắc nguy hiểm đang đến, mà là lúc phải giữ vẻ bình tĩnh trong khi bên trong đang vô cùng căng thẳng.

Bởi nếu trên ghe là những món hàng bình thường, có lẽ người ta còn có thể bình tĩnh.

Nhưng trên ghe là vũ khí.

Là thứ nếu bị phát hiện có thể khiến cả chuyến đi thất bại.

Là sự an toàn của những người cùng tham gia nhiệm vụ.

Là những cán bộ đang chờ hàng được đưa đến.

Vậy mà Chín Mỹ vẫn phải nói chuyện thật tự nhiên.

Vẫn phải tìm cách thuyết phục đối phương.

Vẫn phải làm như không có chuyện gì xảy ra.

Tôi nghĩ đó là một dạng dũng cảm rất khác.

Không phải dũng cảm bằng cách lao thẳng vào nguy hiểm.

Mà là dũng cảm khi đang sợ nhưng vẫn phải tỉnh táo.

Có những lúc chúng ta nghĩ người anh hùng phải là người không biết sợ.

Nhưng có lẽ không phải vậy.

Người anh hùng cũng có thể sợ.

Chỉ là họ không để nỗi sợ quyết định hành động của mình.

Trương Thị Mỹ đã nhiều lần phải đối diện với những tình huống như thế. Bà từng kể rằng có những lúc tim đập thình thịch vì lo lắng, nhưng bên ngoài vẫn phải bình tĩnh xử lý tình huống. Tôi nghĩ chính chi tiết rất đời thường ấy khiến câu chuyện của bà trở nên gần gũi. Bởi nó nhắc chúng ta rằng những người anh hùng trong lịch sử không phải những con người không có cảm xúc. Họ cũng hồi hộp, cũng lo sợ, cũng hiểu rằng mình đang đứng trước nguy hiểm. Nhưng họ vẫn bước tiếp vì biết phía sau mình còn có nhiệm vụ.

Tôi đặc biệt ấn tượng với hình ảnh một cô gái trẻ ngồi trên ghe giữa sông, trước mặt là những người có thể kiểm tra mình bất cứ lúc nào. Cô biết rằng mình không thể dùng sức mạnh để đối đầu. Cô cũng không thể chạy. Cách duy nhất là dùng trí óc.

Quan sát.

Đánh giá.

Nghĩ thật nhanh.

Và tìm ra một câu chuyện đủ hợp lý để vượt qua.

Tôi nghĩ đó chính là lý do người ta gọi bà là một người gan dạ, mưu trí.

Trong chiến tranh, lòng dũng cảm và trí thông minh nhiều khi phải đi cùng nhau.

Dũng cảm mà thiếu tỉnh táo có thể trở thành liều lĩnh.

Thông minh nhưng thiếu bản lĩnh có thể không đủ để hành động khi nguy hiểm xuất hiện.

Nhưng khi hai điều ấy kết hợp lại, một người rất bình thường cũng có thể hoàn thành những nhiệm vụ mà tưởng như không thể.

Trương Thị Mỹ đã trưởng thành từ chính những chuyến đi như thế.

Mỗi chuyến đi là một lần thử thách.

Mỗi lần vượt qua là một lần có thêm kinh nghiệm.

Và càng về sau, cô gái trẻ ngày nào càng trở nên bản lĩnh hơn.

Tôi nghĩ điều đáng quý là bà không trở thành người anh hùng trong một khoảnh khắc duy nhất. Sự trưởng thành ấy được tạo nên từ rất nhiều lần làm nhiệm vụ, rất nhiều lần đối mặt với nguy hiểm và rất nhiều lần tự nhắc mình rằng không được phép để xảy ra sai sót.

Có những chuyến hàng phải đi trong đêm.

Có những đoạn đường không thể đi thẳng.

Có những nơi phải tìm cách tránh sự kiểm soát.

Có những lúc phải cải trang, phải tìm cách hòa mình vào cuộc sống bình thường để che giấu nhiệm vụ thật sự.

Những điều ấy tạo nên một cuộc chiến rất khác: cuộc chiến của sự bí mật, kiên nhẫn và thần kinh thép.

Tôi nghĩ nếu một người bình thường bị kiểm tra khi đang mang theo thứ nguy hiểm, họ có thể hoảng loạn.

Nhưng Chín Mỹ phải học cách không để điều đó xảy ra.

Bởi chỉ cần một ánh mắt khác thường, một câu trả lời không hợp lý hay một hành động quá vội vàng cũng có thể khiến đối phương nghi ngờ.

Vì vậy, có lẽ một trong những “vũ khí” quan trọng nhất của bà khi ấy chính là khả năng giữ bình tĩnh.

Tôi nghĩ bài học này vẫn còn nguyên giá trị với cuộc sống hôm nay.

Chúng ta không sống trong chiến tranh.

Không phải đối mặt với những cuộc kiểm tra sinh tử.

Nhưng chúng ta vẫn gặp những tình huống áp lực.

Một bài thuyết trình quan trọng.

Một kỳ thi.

Một cuộc phỏng vấn.

Một vấn đề trong công việc.

Một chuyện bất ngờ xảy ra khiến mình không biết phải xử lý thế nào.

Trong những lúc ấy, điều đầu tiên cần làm không phải là hoảng sợ.

Mà là bình tĩnh.

Quan sát.

Tìm cách giải quyết.

Có thể chúng ta không thể kiểm soát hoàn cảnh, nhưng có thể kiểm soát cách mình phản ứng trước hoàn cảnh.

Tôi nghĩ những người như Trương Thị Mỹ đã phải học bài học ấy bằng chính những tình huống nguy hiểm nhất.

Có một điều nữa khiến tôi rất xúc động khi tìm hiểu về bà: một người phụ nữ rất trẻ đã chấp nhận sống trong nguy hiểm không phải để tìm kiếm danh hiệu.

Khi làm nhiệm vụ, bà đâu biết rằng hàng chục năm sau người ta sẽ kể lại những chuyến đi của mình.

Bà cũng đâu biết tên mình sẽ xuất hiện trong những bài viết về Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Lúc ấy, điều bà nghĩ đến có lẽ chỉ là nhiệm vụ trước mắt.

Đưa hàng đến nơi.

Đón người.

Chuyển tài liệu.

Trở về an toàn.

Rồi lại chuẩn bị cho chuyến tiếp theo.

Cứ như vậy.

Ngày này qua ngày khác.

Nhiệm vụ này nối tiếp nhiệm vụ khác.

Và tuổi trẻ trôi qua trong những chuyến đi.

Tôi nghĩ đó mới là sự hy sinh thầm lặng.

Không phải một khoảnh khắc duy nhất.

Mà là cả một quãng đời.

Những người trẻ hôm nay có thể nhìn lại tuổi 13, 14 và nghĩ về rất nhiều kỷ niệm. Nhưng với Trương Thị Mỹ, những năm tháng ấy lại là những năm tháng học cách đối mặt với nguy hiểm và trách nhiệm.

Một cô gái nhỏ dần trưởng thành.

Một người làm nhiệm vụ bí mật dần trở thành một chiến sĩ có kinh nghiệm.

Một người từng hồi hộp trước mỗi lần bị kiểm tra dần trở thành người có thể bình tĩnh xử lý những tình huống tưởng như không có lối thoát.

Tôi nghĩ đó là một hành trình trưởng thành rất đặc biệt.

Và có lẽ chính chiến tranh đã khiến một cô gái trở thành một người phụ nữ mạnh mẽ hơn rất nhiều so với tuổi đời của mình.

Nhưng điều tôi thích nhất trong câu chuyện của Trương Thị Mỹ lại không nằm ở những chuyến hàng nguy hiểm.

Mà nằm ở cuộc sống của bà sau chiến tranh.

Báo Cần Thơ từng ghi lại hình ảnh bà trong cuộc sống đời thường, trong căn nhà có những bức tranh thêu hình Chủ tịch Hồ Chí Minh do chính bà làm để tặng các con. Bà vẫn nhắc con cháu nhớ về một thời khó khăn nhưng anh dũng của dân tộc.

Tôi nghĩ đó là một hình ảnh rất đẹp.

Một người từng đi qua chiến tranh nhưng không sống mãi trong chiến tranh.

Sau những năm tháng khốc liệt, bà trở về với gia đình.

Có những đứa con.

Có một mái nhà.

Có những công việc đời thường.

Nhưng ký ức về những chuyến đi năm xưa vẫn còn đó.

Có lẽ khi kể cho con cháu nghe, bà không chỉ kể về bản thân.

Bà kể về đồng đội.

Về những người từng cùng mình làm nhiệm vụ.

Về những người đã không trở về.

Về những năm tháng mà mỗi chuyến ghe trên sông đều có thể là một chuyến đi không có ngày về.

Tôi nghĩ đó là cách một thế hệ truyền ký ức cho thế hệ sau.

Không phải để thế hệ trẻ sống trong chiến tranh.

Mà để chúng ta hiểu tại sao hòa bình đáng quý.

Bởi người trẻ hôm nay có thể bước lên một chiếc xe, một chuyến tàu hay một chiếc máy bay mà không phải nghĩ xem phía trước có trạm kiểm soát hay không.

Có thể đi học, đi làm, trở về nhà.

Có thể gọi điện cho cha mẹ.

Có thể ngồi bên gia đình trong một bữa cơm bình thường.

Những điều ấy rất bình thường với chúng ta.

Nhưng với một thế hệ từng sống trong chiến tranh, bình thường chính là một điều đáng quý.

Tôi cũng nghĩ đến những người đã chờ những chuyến hàng ấy.

Một cán bộ đang ở một căn cứ.

Một đơn vị đang thiếu vũ khí.

Một người lính đang chờ tiếp tế.

Một nhiệm vụ đang cần tài liệu.

Có thể họ không biết người mang hàng đến là ai.

Không biết cô gái trên chiếc ghe đã phải đối mặt với điều gì.

Nhưng mỗi chuyến hàng đến nơi an toàn đều góp một phần vào cuộc chiến.

Đó là lý do những công việc tưởng như phía sau chiến trường lại quan trọng đến vậy.

Chiến thắng không chỉ được tạo nên bởi những người trực tiếp nổ súng.

Nó còn được tạo nên bởi những người vận chuyển lương thực.

Những người đưa tin.

Những người giữ liên lạc.

Những người che chở cán bộ.

Những người làm công tác hậu cần.

Và những người âm thầm đưa từng chuyến hàng vượt qua những nơi nguy hiểm.

Trương Thị Mỹ là một trong những con người như thế.

Tôi nghĩ câu chuyện của bà giúp chúng ta nhìn chiến tranh đầy đủ hơn.

Không chỉ có chiến hào.

Không chỉ có tiếng súng.

Mà còn có những con sông.

Những chiếc ghe.

Những chuyến hàng.

Những người phụ nữ.

Những cuộc kiểm tra.

Những khoảnh khắc phải dùng trí thông minh để sống sót.

Và rất nhiều con người vô danh đã góp phần để một nhiệm vụ được hoàn thành.

Nếu phải chọn một hình ảnh để kết thúc câu chuyện này, tôi muốn hình dung một chiếc ghe nhỏ lặng lẽ di chuyển trên sông vào một buổi tối.

Trên ghe là một cô gái còn rất trẻ.

Bên ngoài, mọi thứ có vẻ bình thường.

Nhưng phía dưới những món hàng bình thường có thể là những thứ vô cùng quan trọng.

Xa xa có ánh đèn.

Có thể là một trạm kiểm soát.

Tim cô gái đập nhanh.

Nhưng khuôn mặt vẫn bình tĩnh.

Cô tiếp tục điều khiển chiếc ghe.

Tiếp tục nói chuyện.

Tiếp tục tìm cách đưa chuyến hàng đi qua.

Và rồi chiếc ghe đi xa dần.

Một chuyến hàng đã vượt qua.

Một nhiệm vụ đã hoàn thành.

Có thể chẳng ai đứng ở bờ bên kia để vỗ tay.

Chẳng có tiếng reo mừng.

Chỉ có một người phụ nữ trẻ tiếp tục quay trở về.

Để rồi ngày mai lại có một chuyến đi khác.

Trương Thị Mỹ đã dành tuổi trẻ của mình cho những chuyến hàng vượt qua “cửa tử”, dùng lòng gan dạ, sự mưu trí và bản lĩnh để hoàn thành những nhiệm vụ mà chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể phải trả giá bằng mạng sống. Điều đáng nhớ về bà không chỉ là danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, mà còn là hình ảnh một cô gái rất trẻ đã trưởng thành giữa những thử thách khắc nghiệt nhất của chiến tranh. Những chuyến ghe năm xưa có thể đã nằm lại trong quá khứ, nhưng câu chuyện của bà vẫn nhắc chúng ta rằng phía sau mỗi chiến thắng luôn có những con người âm thầm làm những công việc mà nếu không có họ, chiến thắng có thể sẽ không bao giờ đến.