Trương Xuân Bái – Người lính Điện Biên ba lần gặp Bác Hồ và chiếc áo lụa giữ gìn suốt đời

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp và những năm đầu miền Bắc xây dựng hòa bình, 1953–1958.
1. Người lính quê Hà Tĩnh đến với Điện Biên

Trương Xuân Bái sinh năm 1931, quê ở Hà Tĩnh.

Năm 20 tuổi, ông trốn gia đình để tham gia tuyển quân. Sau thời gian huấn luyện, ông được bổ sung vào Đại đội 674, Tiểu đoàn 251, Trung đoàn 174, Đại đoàn 316.

Hai năm sau, ông cùng đơn vị bước vào cuộc hành quân lên Tây Bắc.

Ông không phải một vị tướng.

Không phải một người giữ chức vụ cao.

Ông là một người lính làm nhiệm vụ liên lạc.

Nhưng chính vị trí ấy đã đưa ông đến rất gần những thời khắc đặc biệt của lịch sử.

Trong tổ liên lạc của Đại đoàn có bốn người, Bế Văn Đàn là tổ trưởng.

Hai người lính trẻ cùng sống, cùng chiến đấu và cùng chia sẻ những câu chuyện về quê hương, gia đình trong những đêm nằm hầm.

Họ không biết rằng một người sẽ nằm lại ở Mường Pồn, còn người kia sẽ mang ký ức về người bạn ấy suốt phần đời còn lại.

Chiếc áo sơ-mi lụa Bác Hồ tặng ông Trương Xuân Bái.

Chú thích ảnh: Ảnh ông Trương Xuân Bái do nhân vật cung cấp, được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia sử dụng trong bài tư liệu về cuộc đời ông. Đây là ảnh thật của nhân vật.

2. Người lính và lời hẹn với Bế Văn Đàn

Trước một trận đánh, những người lính thường có những câu chuyện rất đời thường.

Họ nói về quê.

Về mẹ.

Về người thân.

Về ngày chiến tranh kết thúc.

Trương Xuân Bái kể rằng trong những đêm nằm hầm, ông và Bế Văn Đàn thường kể cho nhau nghe chuyện nhà, chuyện tình cảm.

Trước giờ ra trận, Bế Văn Đàn từng nói:

Sau trận đánh, anh sẽ về quê Trương Xuân Bái chơi, rồi cùng nhau đi Nghệ An thăm quê Bác Hồ.

Trương Xuân Bái đáp lại bằng một lời hẹn giản dị:

Nếu vậy, Bế Văn Đàn hãy đưa ông về quê trước.

Không ai biết đó sẽ là lần cuối hai người nói về một chuyến đi sau chiến tranh.

Bởi trận Mường Pồn đã cướp đi người bạn ấy.

Bế Văn Đàn hy sinh ngày 23-11-1953.

Trương Xuân Bái cùng những người đồng đội đã tự tay chôn cất ông và cố giữ lại danh tính của người đã nằm xuống.

Ông Trương Xuân Bái (thứ 2 từ trái qua) cùng các đồng đội tại đồi A1
Chú thích ảnh: Khu vực Mường Pồn ngày nay, nơi gắn với trận chiến và sự hy sinh của Bế Văn Đàn. Đây là ảnh địa điểm hiện nay, không phải ảnh chụp trận đánh năm 1953.

3. Sau chiến tranh – một người lính vẫn mang theo ký ức

Chiến tranh kết thúc.

Nhưng đối với những người sống sót, chiến tranh không bao giờ hoàn toàn rời khỏi ký ức.

Trương Xuân Bái tiếp tục cuộc đời quân ngũ.

Ông mang theo những kỷ niệm về Điện Biên Phủ, về những đồng đội đã hy sinh và đặc biệt là Bế Văn Đàn.

Nhưng cuộc đời người lính của ông sau Điện Biên Phủ lại đưa ông đến một nhiệm vụ hoàn toàn khác.

Bảo vệ Bác Hồ.

Cuối năm 1957, sau chuyến đi thăm các nước xã hội chủ nghĩa, Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Việt Nam.

Trương Xuân Bái là một trong 120 chiến sĩ được cử làm nhiệm vụ bảo vệ Bác từ sân bay Gia Lâm về Phủ Chủ tịch.

Đối với người lính từng đi qua Điện Biên Phủ, được nhìn thấy Bác Hồ ngoài đời đã là một niềm vinh dự đặc biệt.

Nhưng điều ông không thể biết khi ấy là:

đó mới chỉ là lần đầu tiên.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu Chủ tịch Hồ Chí Minh tại sân bay Gia Lâm năm 1957. Nguồn tư liệu trong câu chuyện của Trương Xuân Bái cho biết ông là một trong 120 chiến sĩ bảo vệ Bác từ sân bay Gia Lâm về Phủ Chủ tịch.

4. Lần gặp đầu tiên – một cái bắt tay ở Phủ Chủ tịch

Khi đoàn xe về tới Phủ Chủ tịch, Bác Hồ xuống xe.

Theo lời kể của Trương Xuân Bái, Bác đi đến bắt tay và cảm ơn từng chiến sĩ làm nhiệm vụ bảo vệ.

Với một người lính trẻ, đó là khoảnh khắc khó quên.

Bác không đứng cách xa những người lính.

Không để họ chỉ nhìn mình từ phía dưới.

Người bước tới.

Bắt tay từng người.

Cảm ơn những người đã làm nhiệm vụ.

Trương Xuân Bái sau này nói rằng đó là lần đầu tiên ông được nhìn thấy Bác Hồ “bằng xương, bằng thịt”.

Một người lính từng đứng giữa bom đạn Điện Biên Phủ.

Một người đã tận mắt chứng kiến đồng đội hy sinh.

Và giờ đây, trong một buổi cuối năm ở Hà Nội, ông đứng trước người lãnh tụ mà những người lính ngoài mặt trận luôn nhắc tới.

Không có tiếng súng.

Không có chiến hào.

Chỉ có một cái bắt tay.

Nhưng với Trương Xuân Bái, đó là một kỷ niệm ông giữ suốt đời.

5. Lần thứ hai – Bác Hồ xuất hiện từ cổng phụ

Tháng 3-1958, Trương Xuân Bái được chọn là chiến sĩ tiêu biểu của Đại đoàn 316 tham dự Đại hội Chiến sĩ thi đua toàn quốc tại Phú Thọ.

Đây là một vinh dự lớn đối với một người lính vừa bước ra khỏi cuộc chiến.

Khi nghe thông báo có một lãnh đạo Chính phủ tới dự đại hội, những người lính đoán rằng có thể đó là Bác Hồ.

Họ hướng mắt về phía cổng chính.

Chờ đợi.

Nhưng Bác lại đi vào từ cổng phụ.

Rồi Người đứng trên sân khấu, giơ tay và nói:

“Bác đây rồi.”

Những người lính quay lại.

Bất ngờ.

Rồi đồng loạt chào Bác.

Bác cười, mời mọi người ngồi xuống và bắt đầu trò chuyện.

Đó không phải một cuộc gặp xa cách.

Bác nghe các chiến sĩ báo cáo thành tích.

Hỏi chuyện.

Quan tâm đến những con người vừa trải qua chiến tranh.

Và trong cuộc gặp ấy, Trương Xuân Bái được Bác chú ý.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại các Đại hội Chiến sĩ thi đua năm 1958. Dùng để minh họa bối cảnh cuộc gặp tại Phú Thọ; không gán Trương Xuân Bái vào ảnh nếu nguồn ảnh không xác nhận.

6. Chiếc áo lụa ngày 15-3-1958

Sau cuộc trò chuyện với các chiến sĩ, Bác gặp riêng Trương Xuân Bái cùng một chiến sĩ khác.

Người hỏi chuyện.

Nghe những thành tích của họ.

Rồi Bác tặng mỗi người một chiếc áo sơ-mi bằng lụa.

Với Trương Xuân Bái, món quà ấy trở thành một trong những kỷ vật quý giá nhất cuộc đời.

Trên chiếc áo có dòng chữ ghi:

“Kỷ vật vô giá, chiếc áo lụa tơ tằm, Bác tặng cháu Trương Xuân Bái – chiến sĩ thi đua toàn quân. Đơn vị Đại đoàn 316 – 15/3/1958. Hồ Chí Minh.”

Ngày 15-3-1958 được ghi trực tiếp trên kỷ vật.

Một chiếc áo.

Một ngày tháng.

Một cái tên.

Và một lời nhắc nhở từ người đã trao nó.

Nhưng điều khiến Trương Xuân Bái trân trọng không chỉ là giá trị vật chất của chiếc áo.

Mà là người đã trao nó.

7. “Bác mong các cháu phấn đấu…”

Trước khi Trương Xuân Bái ra về, Bác nắm tay ông và căn dặn.

Theo lời kể được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi lại, Bác nói đại ý rằng với các cụ già Người thường may áo bà ba, còn với thanh niên thì Người tặng áo sơ-mi.

Nhưng món quà không dừng ở chiếc áo.

Bác mong những người trẻ tiếp tục phấn đấu và đạt nhiều thành tích cao hơn nữa.

Với Trương Xuân Bái, lời căn dặn ấy trở thành một động lực trong những năm tháng tiếp theo.

Ông từng là một người lính.

Ông đã chứng kiến chiến tranh.

Ông đã mất bạn bè.

Và giờ đây, khi đất nước bước vào thời kỳ hòa bình ở miền Bắc, nhiệm vụ của ông không còn chỉ là chiến đấu.

Mà là tiếp tục làm việc, tiếp tục cống hiến.

Chiếc áo vì thế không đơn thuần là một món quà.

Nó giống như một lời nhắc:

Chiến thắng không phải là điểm kết thúc.

Sau chiến tranh còn có trách nhiệm xây dựng đất nước.

8. Lần thứ ba – trở lại với nhiệm vụ bảo vệ Bác

Cũng trong năm 1958, Trương Xuân Bái có lần thứ ba gặp Bác Hồ.

Lần này không phải tại một đại hội.

Không phải trong một cuộc gặp riêng.

Ông được phân công làm nhiệm vụ bảo vệ Bác trong dịp Người lên thăm Tây Bắc.

Điều đặc biệt ở đây là cả ba lần gặp đều đến từ những nhiệm vụ rất cụ thể của một người lính:

Lần thứ nhất: bảo vệ Bác từ sân bay Gia Lâm.

Lần thứ hai: tham dự Đại hội Chiến sĩ thi đua và được Bác gặp, tặng áo.

Lần thứ ba: tiếp tục làm nhiệm vụ bảo vệ Bác trong chuyến thăm Tây Bắc.

Ba cuộc gặp.

Ba hoàn cảnh khác nhau.

Nhưng đều trở thành những ký ức đặc biệt đối với một người lính từng chiến đấu ở Điện Biên Phủ.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu Chủ tịch Hồ Chí Minh trong chuyến thăm Tây Bắc năm 1958. Đây là ảnh bối cảnh lịch sử; không khẳng định Trương Xuân Bái có mặt trong khung hình nếu chú thích gốc không ghi tên.

9. Chiếc áo được giữ ở nơi trang trọng nhất

Nhiều thập niên trôi qua.

Chiến tranh lùi xa.

Người lính năm nào trở thành một cựu chiến binh.

Nhưng chiếc áo vẫn còn đó.

Trương Xuân Bái treo món quà của Bác ở nơi trang trọng trong ngôi nhà.

Đối với người ngoài, đó chỉ là một chiếc áo cũ.

Nhưng đối với ông, nó chứa cả một phần đời.

Nó nhắc ông về ngày tháng 3 năm 1958.

Về Đại hội Chiến sĩ thi đua.

Về cuộc trò chuyện với Bác.

Về cái bắt tay.

Về lời căn dặn.

Và có lẽ, trong ký ức của ông, nó còn nối liền với một thế giới đã mất:

thế giới của những người đồng đội Điện Biên Phủ.

Những người đã không còn cơ hội nhìn thấy ngày hòa bình.

Những người như Bế Văn Đàn.

10. Từ người lính Điện Biên đến người kể chuyện của một thế hệ

Trương Xuân Bái được Đảng và Nhà nước trao tặng hơn 20 huân chương, huy chương vì những đóng góp của mình.

Nhưng khi nhìn lại cuộc đời, có lẽ những con số ấy không nói hết được câu chuyện.

Bởi điều ông mang theo không chỉ là những phần thưởng.

Ông mang theo ký ức.

Ký ức về những con đường hành quân.

Những trận đánh.

Những người đồng đội.

Một lời hẹn chưa thực hiện với Bế Văn Đàn.

Một nấm mộ dưới gốc cây me.

Một cái bắt tay với Bác Hồ.

Và một chiếc áo lụa.

Có một điều rất đẹp trong câu chuyện này:

người lính đã từng chôn cất một người bạn của mình lại trở thành người sống để kể về thế hệ ấy.

Nếu Bế Văn Đàn là người nằm lại ở Mường Pồn, thì Trương Xuân Bái là người mang ký ức về Mường Pồn đi tiếp qua những năm tháng hòa bình.

Lời kết – Chiếc áo lụa và một đời người lính

Có những kỷ vật càng cũ càng trở nên quý giá.

Không phải vì chất liệu.

Không phải vì tiền bạc.

Mà bởi câu chuyện nằm bên trong nó.

Chiếc áo lụa của Trương Xuân Bái là một kỷ vật như thế.

Ngày 15-3-1958, một người lính Điện Biên Phủ được Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp riêng và tặng một chiếc áo.

Bác không chỉ trao một món quà.

Người còn gửi gắm một lời căn dặn:

hãy tiếp tục phấn đấu.

Trương Xuân Bái đã giữ chiếc áo ấy qua nhiều thập niên.

Nhưng ông cũng giữ một thứ khác quan trọng hơn:

ký ức về những người đã không thể trở về.

Bế Văn Đàn.

Những người lính Mường Pồn.

Những đồng đội Đại đoàn 316.

Những con người mà chiến tranh đã lấy đi tuổi trẻ.

Khi Trương Xuân Bái gặp Bác lần đầu vào năm 1957, ông vừa bước ra khỏi những năm tháng chiến tranh.

Khi được Bác tặng áo năm 1958, miền Bắc đã bước vào những năm tháng hòa bình đầu tiên.

Và khi ông tiếp tục làm nhiệm vụ bảo vệ Bác trong chuyến thăm Tây Bắc, ông đã trở thành một người lính của một thời kỳ mới.

Từ chiến trường sang hòa bình.

Đó cũng chính là hành trình của cả một thế hệ.

Họ đã chiến đấu để giành lại hòa bình.

Rồi lại phải học cách xây dựng cuộc sống sau chiến tranh.

Vì thế, câu chuyện Trương Xuân Bái không chỉ là câu chuyện về ba lần gặp Bác Hồ.

Nó còn là câu chuyện về một người lính đã đi từ chiến hào đến cuộc sống hòa bình mà không bao giờ quên những người đã nằm lại phía sau.

Chiếc áo lụa được treo ở nơi trang trọng nhất.

Nhưng phía sau nó là một nấm mộ ở Mường Pồn.

Là người bạn Bế Văn Đàn.

Là lời hẹn không bao giờ thực hiện.

Và là cả một thế hệ đã đi qua chiến tranh.

Có lẽ vì thế mà chiếc áo trở nên quý giá.

Bởi mỗi lần nhìn nó, người lính già không chỉ nhìn thấy Bác Hồ.

Ông còn nhìn thấy tuổi trẻ của mình.

Nhìn thấy những người đồng đội.

Nhìn thấy những người đã không có cơ hội bước vào một ngày hòa bình.

Và chúng ta hôm nay, khi nhìn vào chiếc áo ấy, cũng nên nhớ điều đó.

Hòa bình không tự nhiên mà có.

Nó được xây dựng từ những năm tháng của những người trẻ như Trương Xuân Bái.

Và được đánh đổi bằng sinh mạng của những người như Bế Văn Đàn.

Vì vậy, điều đẹp nhất mà thế hệ hôm nay có thể làm với những kỷ vật của chiến tranh không phải chỉ là ngắm nhìn.

Mà là hiểu câu chuyện phía sau chúng.

Hiểu để biết ơn.

Hiểu để trân trọng hòa bình.

Hiểu để không quên những người đã nằm xuống.

Và hiểu rằng, sau chiến tranh, nhiệm vụ của người lính vẫn tiếp tục – bằng lao động, bằng trách nhiệm và bằng việc giữ gìn ký ức của những người không trở về.

Trương Xuân Bái đã giữ chiếc áo lụa suốt đời.

Nhưng có lẽ điều ông giữ lâu hơn cả là ký ức về một thế hệ.

Một thế hệ đã đi qua Điện Biên Phủ.

Một thế hệ đã mất bạn bè.

Một thế hệ đã gặp Bác Hồ.

Và một thế hệ đã góp phần đưa đất nước từ chiến tranh đến hòa bình.

Chiếc áo đã cũ.
Nhưng câu chuyện phía sau nó thì không bao giờ cũ.