Truyền thuyết - Sử thi về Đinh Tiên Hoàng
Đinh Tiên Hoàng - Đại Thắng Minh Hoàng Đế (?- 979) là vị Hoàng đế có công lao thống nhất giang sơn, lập nên nước Đại Cồ Việt, dựng tạo kinh đô Hoa Lư.
Triều Đinh trị vì trong giai đoạn lịch sử: 968- 979. Đinh Tiên Hoàng tên húy là Đinh Bộ Lĩnh. Bộ Lĩnh sinh ra tại làng Đại Hữu, xã Gia Phương, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình ngày nay. Vậy nên trong dân gian có câu: “Đại Hữu Sinh Vương”. Khi mới ra đời, Bộ Lĩnh có tướng mạo khôi ngô tuấn tú, tinh anh, lanh lợi khác thường.
Thuở niên thiếu, Bộ Lĩnh có tài bơi lội xuất chúng, thường lặn xuống lòng sông sâu để bắt cá hay bắt ba ba tùy ý. Bộ Lĩnh cùng các bạn mục đồng chăn thả trâu quanh vùng và bày ra các “trò chơi”. Nổi tiếng là trò “Tập trận cờ lau” (đám trẻ trâu chia làm hai phe để “tác chiến”, lấy bông lau làm cờ). Các cuộc tập trận thường diễn ra ở Thung Lau, Thung Lá là những thung lũng giữa các núi non quê nhà.
Khi trưởng thành, là một trang tuấn kiệt, cũng vào thời buổi mà giang sơn đất nước bị xâu xé, loạn lạc bởi mười hai sứ quân (sau thời nhà Ngô). Bộ Lĩnh đứng ra tụ hội các nghĩa quân dũng sĩ của mình cùng đứng lên mưu nghiệp lớn. Nghĩa quân của Bộ Lĩnh hợp cùng nghĩa quân của Tướng công Trần Lãm (ở tỉnh Thái Bình ngày nay) quật cường, mưu lược dẹp yên nạn sứ quân bấy giờ, thống nhất được xã tắc.
Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, đặt tên nước là Đại Cồ Việt, định quốc hiệu là Thái Bình, lập dựng kinh đô Hoa Lư (nay thuộc huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình). “Tứ trụ triều đình” nhà Đinh có: Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Trịnh Tú, Lưu Cơ - hầu như đều là “chiến hữu” của vua Đinh từ thuở niên thiếu, đã từng trải qua bao phen nếm mật nằm gai, vào sinh ra tử. Nhà nước Đại Cồ Việt (nhà Đinh, nhà Tiền Lê và thời gian đầu nhà Lý) là nhà nước phong kiến tập quyền đầu tiên của nước ta - với những dấu ấn quan trọng về lịch sử - văn hóa…
Có những truyền thuyết ly kỳ, độc đáo, hấp dẫn kể về Bộ Lĩnh – Đinh Tiên Hoàng thời niên thiếu. Đặc biệt là truyền thuyết “Sự tích núi Cắm Gươm”. Có thể nói đây là một truyền thuyết - sử thi đặc sắc và trường tồn. Truyện kể (vắn tắt) rằng: Thời niên thiếu, Bộ Lĩnh thường đi chăn trâu ở Thung Lau, Thung Lá. Đám trẻ trâu ấy thường “Tập trận cờ lau”. Một ngày nọ, đám quân của “chủ soái” Bộ Lĩnh thắng trận, Bộ Lĩnh đã cùng các “quân sĩ” giết mổ trâu để khao quân.
Xong Bộ Lĩnh lấy cái đuôi trâu cắm vào một khe đá núi, chèn lại. Sau, Bộ Lĩnh sai quân về “cấp báo” với chủ trâu là người chú ruột của mình, tên là Đinh Thúc Dự rằng: trâu đã bị thần núi bắt, hiện chỉ còn lòi ra cái đuôi. Ông Thúc Dự vội cầm gươm chạy vào thung, theo bọn trẻ dẫn chỉ, cầm lấy cái đuôi trâu, ra sức kéo thì ngã chổng kềnh ra. Định thần lại, uất ức, biết đây là trò bày của Bộ Lĩnh và đám trẻ, ông Thúc Dự nổi giận đùng đùng, cầm gươm đuổi chém Bộ Lĩnh. Bộ Lĩnh chạy thục mạng. Đến bờ sông lớn, đường cùng, Bộ Lĩnh thét gọi (…).
Bỗng có một con rồng vàng to lớn uốn khúc nhô lên. Bộ Lĩnh cưỡi rồng sang sông mà thoát hiểm. Khi ông Thúc Dự đuổi tới, nhác trông thấy cảnh tượng này thì hoảng rời. Ông vội cắm cây gươm xuống đất mà quỳ lạy. Nơi ông Thúc Dự cắm cây gươm ấy về sau thiên tạo thành một trái núi, nay gọi là nùi Cắm Gươm. Núi Cắm Gươm thuộc địa bàn xã Gia Tiến, huyện Gia Viễn ngày nay, đối diện bên kia sông với khu vực kinh thành Hoa Lư xưa. Và sông ấy về sau gọi là sông Hoàng Long (rồng vàng). Đây là một truyền thuyết dân gian - tự sự kể về quá khứ phi phàm của bậc anh hùng dân tộc Đinh Bộ Lĩnh, sau là Hoàng đế Đinh Tiên Hoàng. Truyền thuyết này hàm chứa chất sử thi độc đáo và đặc sắc.
