Từ Ái Châu ra giải phóng Đại La năm 931
Dương Đình Nghệ là một hào trưởng và võ tướng ở vùng Ái Châu, nay thuộc Thanh Hóa. Ông từng là bộ tướng của họ Khúc. Sau khi Nam Hán đánh bại Khúc Thừa Mỹ và chiếm Đại La năm 930, Dương Đình Nghệ xây dựng lực lượng ở Ái Châu, chuẩn bị phản công. Ông nổi tiếng với việc nuôi dưỡng một đội ngũ đông đảo thuộc hạ, trong đó có nhiều người sau này trở thành nhân vật quan trọng như Ngô Quyền và Đinh Công Trứ.
Từ đầu thế kỷ X, lịch sử Việt Nam bước vào giai đoạn chuyển tiếp rất quan trọng. Quyền lực của các triều đại phương Bắc suy yếu, trong khi các hào trưởng bản địa đủ khả năng tổ chức chính quyền, quân đội và quản lý địa phương. Những bước đi của họ Khúc, Dương Đình Nghệ và Ngô Quyền cho thấy quyền tự chủ không xuất hiện trong một thời điểm duy nhất mà được hình thành qua nhiều chặng. Sau khi giành quyền điều hành, các lực lượng trong nước còn phải đối phó với các cuộc tái xâm lược và đồng thời xây dựng thiết chế riêng. Giai đoạn này đặt nền móng cho các triều đại độc lập tiếp theo. Mỗi biến cố chính trị đều có quan hệ chặt chẽ với biến động ở phương Bắc, nhưng quyết định thành bại ngày càng phụ thuộc vào khả năng tổ chức lực lượng trong nước, lựa chọn địa bàn chiến lược và tạo sự ủng hộ của các cộng đồng địa phương.
Sự sụp đổ tạm thời của chính quyền họ Khúc khiến quyền tự chủ vừa hình thành đứng trước nguy cơ bị xóa bỏ. Nam Hán muốn biến Tĩnh Hải quân trở lại thành vùng lệ thuộc. Tuy nhiên, cơ sở của các hào trưởng bản địa vẫn còn mạnh. Ái Châu trở thành nơi tập hợp lực lượng chống Nam Hán. Dương Đình Nghệ đã dựa vào nguồn lực địa phương để tổ chức một cuộc tiến công quy mô lớn ra Đại La.
Sau khi Nam Hán chiếm Đại La, Dương Đình Nghệ không khuất phục mà tập hợp quân ở Ái Châu. Năm 931, ông tiến quân ra Bắc, bao vây và tấn công thành Đại La. Quân Nam Hán cử viện binh sang cứu nhưng bị đánh bại. Chính quyền đô hộ bị quét khỏi thành, Dương Đình Nghệ giành lại quyền kiểm soát và tự xưng Tiết độ sứ. Chiến thắng này khôi phục nền tự chủ mà họ Khúc đã gây dựng trước đó.
Về trình tự, câu chuyện bắt đầu từ hoàn cảnh đã hình thành vai trò của Dương Đình Nghệ, sau đó đi đến sự kiện trung tâm và kết quả trực tiếp. Sau khi Nam Hán chiếm Đại La, Dương Đình Nghệ không khuất phục mà tập hợp quân ở Ái Châu. Năm 931, ông tiến quân ra Bắc, bao vây và tấn công thành Đại La. Quân Nam Hán cử viện binh sang cứu nhưng bị đánh bại. Chính quyền đô hộ bị quét khỏi thành, Dương Đình Nghệ giành lại quyền kiểm soát và tự xưng Tiết độ sứ. Chiến thắng này khôi phục nền tự chủ mà họ Khúc đã gây dựng trước đó. Kết quả của sự kiện tạo nên những thay đổi tiếp theo trong hoạt động của nhân vật hoặc trong tình hình đương thời. Những mốc này đều nằm trong phần tiểu sử và diễn biến lịch sử đã được các cơ quan nghiên cứu, bảo tàng và tài liệu chính thống sử dụng khi giới thiệu về Dương Đình Nghệ.
Trong toàn bộ cuộc đời của Dương Đình Nghệ, sự kiện này có quan hệ với một chặng khác là “Cái chết năm 937 và con đường dẫn tới Bạch Đằng”. Năm 937, Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn, một thuộc tướng, sát hại để đoạt quyền. Kiều Công Tiễn lo sợ sự phản công của Ngô Quyền nên cầu cứu Nam Hán. Hành động này tạo cơ hội cho Nam Hán đưa quân xâm lược lần nữa. Ngô Quyền từ Ái Châu tiến ra, giết Kiều Công Tiễn rồi chuẩn bị đối phó quân Nam Hán. Như vậy, cái chết của Dương Đình Nghệ trở thành biến cố trực tiếp mở đầu chuỗi sự kiện dẫn tới chiến thắng Bạch Đằng năm 938. Hai câu chuyện không hoàn toàn trùng nhau: một câu tập trung vào mốc đang được nhắc tới, còn câu kia giúp xác định những việc diễn ra trước hoặc sau đó. Khi ghép các mốc theo thứ tự, có thể thấy hành động của nhân vật diễn ra trong một quá trình liên tục chứ không phải một sự kiện tách biệt.
Năm 931, Dương Đình Nghệ đánh bại quân Nam Hán và giành lại Đại La, khôi phục nền tự chủ. Ông nắm quyền đến năm 937 thì bị Kiều Công Tiễn sát hại. Biến cố này trực tiếp dẫn đến việc Ngô Quyền kéo quân ra Bắc và trận Bạch Đằng năm 938. Vì vậy, sự nghiệp của Dương Đình Nghệ nằm giữa hai cột mốc quan trọng: nền tự chủ họ Khúc và nền độc lập vững chắc thời Ngô Quyền.
Vì vậy, khi nhắc đến “Từ Ái Châu ra giải phóng Đại La năm 931”, điều cần giữ lại trước hết là chuỗi sự kiện xác định được bằng sử liệu: hoàn cảnh lịch sử, vị trí của Dương Đình Nghệ, những việc đã diễn ra, kết quả và giai đoạn tiếp nối. Năm 931, Dương Đình Nghệ đánh bại quân Nam Hán và giành lại Đại La, khôi phục nền tự chủ. Ông nắm quyền đến năm 937 thì bị Kiều Công Tiễn sát hại. Biến cố này trực tiếp dẫn đến việc Ngô Quyền kéo quân ra Bắc và trận Bạch Đằng năm 938. Vì vậy, sự nghiệp của Dương Đình Nghệ nằm giữa hai cột mốc quan trọng: nền tự chủ họ Khúc và nền độc lập vững chắc thời Ngô Quyền. Chính chuỗi dữ kiện này làm cho câu chuyện có giá trị như một lát cắt lịch sử hoàn chỉnh, không cần thêm lời thoại, tình tiết đời tư hay chi tiết không có căn cứ.
