Từ án văn trường thi đến ngọn lửa Mỹ Lương

Trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX, Cao Bá Quát thường được nhớ đến trước hết như một nhà thơ và một người có tài văn chương. Nhưng cuộc đời ông không chỉ nằm trong những trang thơ. Những va chạm với chế độ khoa cử, con đường làm quan nhiều thăng trầm và cuối cùng là việc tham gia cuộc nổi dậy ở Mỹ Lương đã khiến ông trở thành một nhân vật đặc biệt của thời Nguyễn.

Cao Bá Quát sinh năm 1809, quê ở làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, vùng đất nay thuộc Hà Nội. Ông nổi tiếng thông minh và có năng lực văn chương từ sớm. Tuy nhiên, con đường khoa cử và quan trường của ông không thuận lợi, đồng thời tính cách và quan điểm của ông cũng nhiều lần khiến ông gặp rắc rối.

Một sự việc thường được nhắc đến trong cuộc đời Cao Bá Quát xảy ra khi ông tham gia công việc tại trường thi Thừa Thiên. Khi phát hiện một số bài thi có nội dung tốt nhưng phạm quy cách trình bày, ông cùng một người khác đã sửa một số chữ trong bài. Dù xuất phát từ việc tiếc những bài có chất lượng, hành động can thiệp vào bài thi là vi phạm nghiêm trọng quy định trường thi và khiến ông bị xử lý.

Chi tiết này làm cho câu chuyện về Cao Bá Quát trở nên đáng suy nghĩ hơn nếu nhìn ngoài hình ảnh một nhà thơ nổi tiếng. Một mục đích mà người thực hiện cho là tốt không tự động khiến phương pháp thực hiện trở thành đúng. Trong một hệ thống có quy định và liên quan đến quyền lợi của nhiều người, cách thức hành động cũng cần được xem xét cẩn thận.

Sau những biến cố trong quan trường, Cao Bá Quát vẫn tiếp tục sáng tác và làm việc trong bộ máy nhà Nguyễn ở những thời điểm khác nhau. Thơ văn của ông thể hiện cá tính mạnh, sự quan sát đời sống và nhiều suy tư trước thực trạng xã hội. Chính những trải nghiệm ấy cũng khiến hình ảnh Cao Bá Quát về sau không thể chỉ gói gọn trong danh xưng một nhà nho.

Đến những năm 1854–1855, ông tham gia cuộc nổi dậy ở vùng Mỹ Lương, trong bối cảnh đời sống người dân gặp nhiều khó khăn. Cuộc nổi dậy chống lại triều đình nhà Nguyễn không kéo dài được lâu và bị đàn áp. Cao Bá Quát chết năm 1855 trong quá trình cuộc nổi dậy diễn ra.

Có nhiều câu thơ, giai thoại và lời truyền tụng về Cao Bá Quát được lưu truyền về sau. Tuy nhiên, không phải tất cả đều có thể xác định chắc chắn về nguồn gốc hoặc hoàn cảnh xuất hiện. Vì vậy, khi tìm hiểu nhân vật này, những sự kiện có căn cứ lịch sử rõ ràng vẫn nên được tách khỏi các câu chuyện mang tính truyền tụng.

Nếu chuyển câu chuyện ấy sang một vấn đề gần với công tác xã hội, sự việc ở trường thi đặt ra một câu hỏi khá hay: khi nhìn thấy một quy định đang tạo bất lợi cho ai đó, chúng ta nên làm gì? Bỏ mặc hoàn toàn có thể không phù hợp, nhưng tự ý phá vỡ quy trình cũng có thể tạo ra những hậu quả mới.

Ví dụ, khi hỗ trợ một trẻ gặp khó khăn trong học tập, người hướng dẫn có thể thấy quy định “tất cả phải hoàn thành trong 10 phút” khiến em gần như không có cơ hội. Nếu thương em và âm thầm làm một phần bài giúp em, kết quả trên giấy có thể đẹp hơn nhưng lại không phản ánh khả năng thực tế của trẻ. Vấn đề ban đầu chưa được giải quyết.

Một cách khác là ghi nhận trở ngại và đề xuất điều chỉnh phù hợp. Có thể cho trẻ thêm thời gian nếu mục tiêu đang đánh giá mức độ hiểu bài chứ không phải tốc độ; chia nhiệm vụ thành phần nhỏ; đọc hướng dẫn cho trẻ nếu khó khăn nằm ở khả năng đọc; hoặc trao đổi với người phụ trách để thống nhất cách hỗ trợ. Khi ấy, người hỗ trợ vẫn bảo vệ lợi ích của trẻ mà không cần che giấu cách mình đã can thiệp.

Điều này liên quan đến một nguyên tắc quan trọng trong công tác xã hội: mục tiêu tốt cần đi cùng phương pháp có trách nhiệm. Muốn giúp một gia đình khó khăn không có nghĩa có thể tự ý công khai hoàn cảnh của họ để kêu gọi hỗ trợ. Muốn một trẻ tiến bộ không có nghĩa được phép tạo kết quả thay trẻ. Muốn chương trình thành công cũng không có nghĩa có thể ghi nhận những kết quả chưa thực sự xảy ra.

Khi gặp một quy định có vẻ không phù hợp, người thực hiện có thể đi qua ba câu hỏi: quy định này nhằm bảo vệ điều gì, nó đang tạo ra khó khăn cụ thể nào và có cách điều chỉnh hợp lệ nào để vừa giữ mục tiêu chung vừa giảm rào cản hay không. Cách suy nghĩ này giúp tránh hai thái cực là máy móc làm theo mọi thứ hoặc tùy ý bỏ qua quy trình.

Nguyên tắc ấy đặc biệt cần thiết khi làm việc với trẻ em bởi người lớn đang nắm nhiều quyền quyết định hơn trẻ. Một hành động xuất phát từ ý tốt vẫn có thể làm giảm quyền tự chủ, ảnh hưởng sự công bằng hoặc khiến thông tin riêng tư của trẻ bị tiết lộ. Vì thế, trước khi hỏi “mình đang muốn giúp gì?”, đôi khi cũng cần hỏi thêm “cách mình giúp có thực sự phù hợp không?”

Cuộc đời Cao Bá Quát về sau đi xa hơn rất nhiều so với câu chuyện tại trường thi. Việc ông tham gia cuộc nổi dậy Mỹ Lương cho thấy những bất mãn của ông cuối cùng không còn chỉ thể hiện trong văn chương hay những va chạm cá nhân với bộ máy đương thời. Đó là một lựa chọn chính trị quyết liệt và cũng dẫn ông đến kết thúc cuộc đời giữa một giai đoạn đầy biến động.

“Từ án văn trường thi đến ngọn lửa Mỹ Lương” cho thấy cuộc đời Cao Bá Quát không đơn giản để thu gọn thành hình ảnh một người tài hoa hay một người nổi loạn. Với người làm công tác xã hội, một chi tiết trong hành trình ấy gợi ra bài học rất thực tế: ý định tốt chưa đủ để bảo đảm một hành động là phù hợp. Khi muốn bảo vệ quyền lợi của một người, chúng ta còn phải cân nhắc quy trình, sự công bằng, tính minh bạch và hậu quả của phương pháp mình lựa chọn. Làm điều tốt bằng một cách có trách nhiệm đôi khi khó hơn hành động ngay lập tức, nhưng chính điều đó giúp sự hỗ trợ trở nên bền vững và đáng tin cậy hơn.