Từ Bản Mạy đến cội nguồn Việt Xuyên

Lý Tự Trọng tên thật là Lê Hữu Trọng, sinh ngày 20 tháng 10 năm 1914 tại Bản Mạy, tỉnh Nakhon Phanom ở vùng Đông Bắc Thái Lan. Cha anh là ông Lê Hữu Đạt, còn gọi Lê Khoan; mẹ là bà Nguyễn Thị Sờm. Gia đình có quê gốc ở làng Việt Xuyên, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Vì hoàn cảnh lịch sử, cha mẹ phải sống xa quê nhưng vẫn giữ tiếng Việt, phong tục và lòng hướng về đất nước.

Bản Mạy khi ấy là nơi tập trung nhiều gia đình Việt kiều yêu nước, đồng thời là điểm đón tiếp, giúp đỡ những người Việt hoạt động cách mạng qua lại Thái Lan. Trong không khí ấy, cậu bé Lê Hữu Trọng thường xuyên nghe chuyện về quê hương đang chịu ách thực dân, về những người rời nhà tìm đường cứu nước. Lòng yêu nước đến với anh không phải một bài học trừu tượng, mà hiện diện trong sinh hoạt của gia đình và cộng đồng.

Những năm đầu, hoàn cảnh nghèo khó khiến việc học không thuận lợi. Khi được bà con mở lớp dạy chữ quốc ngữ, anh học rất nhanh, chỉ trong thời gian ngắn đã có thể đọc và viết tiếng Việt. Tư chất thông minh, trí nhớ tốt và sự chăm chỉ khiến những người lớn chú ý. Việc học chữ giúp anh tiếp cận các câu chuyện lịch sử, hiểu thêm thân phận của người dân mất nước và sớm hình thành khát vọng được góp sức.

Lê Hữu Trọng là anh cả trong gia đình đông anh em. Vị trí ấy cũng rèn cho anh sự chững chạc, biết quan tâm và nhận trách nhiệm. Dù mới ở tuổi thiếu niên, anh đã sống trong một môi trường mà mỗi người đều phải giữ kín thông tin, giúp đỡ đồng bào và đặt việc chung lên trên tiện nghi riêng.

Tuổi thơ trên đất Thái Lan tạo nên một nghịch lý giàu ý nghĩa: sinh ra xa Tổ quốc nhưng Lê Hữu Trọng lại lớn lên trong tình yêu Việt Nam rất sâu sắc. Quê hương đối với anh vừa là làng Việt Xuyên của tổ tiên, vừa là một đất nước cần được giải phóng. Chính nền tảng gia đình và cộng đồng ấy chuẩn bị cho bước ngoặt năm 1925–1926, khi cậu bé được lựa chọn sang Quảng Châu học tập để trở thành hạt giống của phong trào thanh niên cách mạng.