Từ bỏ vinh hoa nơi đất Pháp để chế tạo bazoka giữa rừng Việt Bắc

Ngày 27 tháng 10 năm 1946, chỉ bảy ngày sau khi vừa đặt chân trở lại Việt Nam, một kỹ sư trẻ từng theo học cả ba ngành cầu cống, điện và hàng không tại Pháp đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp giao nhiệm vụ lên Thái Nguyên, bắt tay vào nghiên cứu chế tạo vũ khí phục vụ cuộc kháng chiến còn non trẻ. Người kỹ sư ấy chính là Phạm Quang Lễ, người mà sau đó được Bác Hồ đặt cho cái tên mới gắn liền với cả cuộc đời sự nghiệp: Trần Đại Nghĩa. Ông đã từ bỏ một cuộc sống đầy đủ tiện nghi tại Pháp để theo Bác Hồ trở về phục vụ cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam.

Trên cương vị Cục trưởng Cục Quân giới, dù hoàn cảnh khó khăn, gần như phải bắt đầu từ số không, ông cùng các chiến sĩ quân giới đã miệt mài nghiên cứu, và chỉ sau gần 3 tháng, đến cuối tháng 2 năm 1947, đã sản xuất thành công súng bazoka, loại vũ khí bắn xe tăng đầu tiên do Việt Nam tự chế tạo, có sức xuyên thủng 75 cm tường thành gạch xây, tương đương sức nổ của đạn bazoka do Mỹ sản xuất. Loại vũ khí này nhanh chóng trở thành nỗi lo ngại đối với quân viễn chinh Pháp. Ông tiếp tục nghiên cứu và chế tạo thành công một loại súng không giật cùng loại tên lửa nặng 30 kg, có khả năng đánh phá các mục tiêu ở khoảng cách xa tới 4 km.

Với những đóng góp trong công tác nghiên cứu, chế tạo vũ khí giữa hoàn cảnh chiến tranh khắc nghiệt, năm 1952, tại Đại hội Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất, Trần Đại Nghĩa được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, một trong bảy Anh hùng Lao động đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Chủ tịch Hồ Chí Minh khi đó đã gọi ông là một đại trí thức mang lòng nhiệt tình phụng sự Tổ quốc, phụng sự kháng chiến. Công trình nghiên cứu chế tạo bazoka của ông về sau được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh vào năm 1996.