TỪ BÓNG TỐI ĐẠI NGÀN ĐẾN DANH XƯNG LÀNG XÃ: BÍ ẨN NGUỒN GỐC TÊN GỌI XÓM MÂY TÀU VÀ XÓM THA LA

TỪ BÓNG TỐI ĐẠI NGÀN ĐẾN DANH XƯNG LÀNG XÃ: BÍ ẨN NGUỒN GỐC TÊN GỌI XÓM MÂY TÀU VÀ XÓM THA LA

Trong hành trình lần theo dấu vết các đoàn lưu dân miền Trung đi mở cõi thế kỷ XVII - XVIII trên vùng đất khẩn hoang Đức Lập (huyện Đức Hòa, tỉnh Long An), người làm báo lịch sử không khỏi trầm trồ trước những danh xưng mộc mạc nhưng chứa đựng cả một kho tàng lịch sử, văn hóa Đông Nam Bộ. Giữa vùng đất thềm phù sa cổ này, tên gọi của hai xóm cổ: xóm Mây Tàu và xóm Tha La chính là những chứng nhân bằng chữ nghĩa, kể lại sống động cuộc gặp gỡ giữa con người, thiên nhiên và sự giao thoa văn hóa đa sắc tộc buổi đầu lập nghiệp.

Xóm Mây Tàu: Ký ức về sản vật đại ngàn và đôi tay tài hoa

Bước chân vào vùng đất Đức Lập xưa, khi rừng rậm nguyên sinh chưa nhường chỗ cho những cánh đồng lúa và khu công nghiệp bạt ngàn, ấn tượng sâu đậm nhất của các đoàn lưu dân chính là hệ thực vật hoang dã vô cùng phong phú. Tên gọi xóm Mây Tàu ra đời chính từ sự kết hợp độc đáo giữa sản vật tự nhiên và lịch sử bang giao, thương mại thời bấy giờ.

Theo lời kể của các bậc cao niên và tư liệu khảo cứu địa chí, chữ "Mây" trong tên xóm xuất phát từ loài mây rừng – một loại cây dây leo có thân dẻo dai mọc san sát, chằng chịt khắp các giồng đất cao và khu rừng rậm ở Đức Lập xưa. Buổi đầu lập làng, khi cuộc sống còn muôn vàn thiếu thốn, mây rừng chính là nguồn vật liệu vô giá để lưu dân bện dây, dựng nhà sàn chống thú dữ, đan lát rổ rạp, nong nia phục vụ sinh hoạt và sản xuất.

Tuy nhiên, điều làm nên sự đặc biệt chính là hậu tố "Tàu". Có hai giả thuyết lịch sử đầy thú vị xoay quanh chữ này:

Giả thuyết thứ nhất gắn liền với hoạt động giao thương. Loại mây ở vùng đất này có chất lượng rất tốt, dẻo và bền chắc lạ thường. Vào thế kỷ XVIII - XIX, các thương thuyền của người Hoa (thường được dân gian gọi là người Tàu) ngược dòng sông Vàm Cỏ, men theo các con rạch tiến sâu vào vùng Đức Lập để thu mua loại mây rừng này mang về chế tác vật dụng cao cấp hoặc xuất khẩu. Khu vực lưu dân tập trung khai thác và bán mây cho khách buôn từ đó được gọi chết tên là "xóm Mây Tàu".

Giả thuyết thứ hai cho rằng, "Mây Tàu" là cách gọi để phân biệt một giống mây thân lớn, thẳng, có gốc gác từ nước ngoài hoặc do các đoàn thuyền buôn mang đến trồng thử nghiệm, sau đó phát triển mạnh mẽ trên đất giồng phù sa cổ.

Dù hiểu theo nghĩa nào, xóm Mây Tàu vẫn là một chứng tích sống động về thời kỳ con người dựa vào sản vật của đại ngàn để sinh tồn, đồng thời phản ánh không khí giao thương nhộn nhịp buổi đầu mở cõi.

Xóm Tha La: Dấu ấn giao thoa văn hóa giữa dòng lưu dân và cư dân bản địa

Nếu như xóm Mây Tàu đậm chất tự nhiên và thương mại, thì tên gọi xóm Tha La lại mở ra một chương lịch sử sâu sắc về sự cộng cư, dung hợp văn hóa giữa các dân tộc trên hành trình khẩn hoang phương Nam.

Khi những đoàn lưu dân Ngũ Quảng (miền Trung) tiến vào đất Đức Lập, họ không hoàn toàn cô độc trên vùng đất mới. Trước đó, nơi đây từng là địa bàn sinh sống hoặc di chuyển của các nhóm cư dân bản địa, đặc biệt là người Khmer. Chữ "Tha La" chính là một địa danh có gốc từ tiếng Khmer (được chuyển âm sang tiếng Việt).

Trong ngôn ngữ Khmer cổ, từ "Sala" (hay Thala) mang ý nghĩa là cái am, cái miếu nhỏ, ngôi tháp thờ hoặc nhà nghỉ chân bên đường dành cho khách lữ hành và các nhà sư. Vùng Đức Lập vốn nằm trên tuyến lộ giao thông cổ kết nối giữa vùng cao Đông Nam Bộ (Tây Ninh, Gia Định) xuống vùng trũng sông nước Tây Nam Bộ. Tại xóm đất này, thuở xưa có thể đã tồn tại một công trình "Sala" như thế do người Khmer dựng nên.

Khi người dân miền Trung đến định cư, lập xóm lập làng, họ không bài xích hay xóa bỏ địa danh cũ. Trái lại, với tính cách hào sảng, bao dung và tôn trọng văn hóa bản địa, họ đã "Việt hóa" âm đọc từ Sala thành Tha La và giữ lại làm tên gọi cho xóm nhỏ của mình.

Xóm Tha La vì vậy không chỉ là một cái tên trên bản đồ, mà là biểu tượng của tinh thần hòa hợp dân tộc. Đó là nơi dòng máu miền Trung hòa quyện cùng văn hóa bản địa, cùng chung tay thuần hóa thiên nhiên dữ dằn, biến vùng đất hoang vu thành làng quê trù phú, nghĩa tình.

Hàng trăm năm trôi qua, những vạt mây rừng của xóm Mây Tàu xưa đã lùi vào dĩ vãng, và những mái nhà nghỉ chân Sala của xóm Tha La cổ cũng chỉ còn lại trong tâm tưởng của các nhà nghiên cứu. Thế nhưng, hai danh xưng ấy vẫn vẹn nguyên giá trị như những "hóa thạch lịch sử" của vùng đất Đức Lập.

Chúng nhắc nhở thế hệ hôm nay và mai sau về một thời kỳ tiền nhân gian khổ mở cõi: Một thời kỳ mà mỗi tên xóm, tên làng được đặt lên không phải bằng sự ngẫu nhiên, mà bằng mồ hôi khai phá sản vật (Mây Tàu) và bằng cả tấm lòng nhân văn, trân trọng nghĩa tình bè bạn giữa các sắc tộc anh em (Tha La).