Từ chàng thợ điện nghèo đến người chiến sĩ biệt động
Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 01/02/1940 tại làng Thanh Quýt, xã Điện Thắng, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam trong một gia đình nghèo. Mẹ mất sớm, gia cảnh khó khăn, lớn lên giữa thời kỳ chiến tranh chia cắt, anh phải rời quê hương vào Sài Gòn mưu sinh. Tại đây, anh học nghề và trở thành một công nhân thợ điện tại Nhà máy điện Chợ Quán.
Chứng kiến cảnh nhân dân lầm than dưới ách thống trị và sự càn quấy của đế quốc Mỹ cùng tay sai, lòng yêu nước trong người thanh niên trẻ tuổi sớm sục sôi. Anh được giác ngộ cách mạng, gia nhập tổ chức Đoàn Thanh niên và vinh dự được đứng trong hàng ngũ của Đội Biệt động Sài Gòn (Đại đội Quyết tử 65), lấy mật danh là Năm Trỗi.
Đầu năm 1964, để cứu vãn chiến lược "Chiến tranh đặc biệt", Chính phủ Mỹ cử Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara sang Sài Gòn để trực tiếp thị sát và vạch kế hoạch leo thang chiến tranh.
Nhận lệnh từ cấp trên, lực lượng biệt động lên kế hoạch tiêu diệt tên trùm chiến tranh này khi đoàn xe của hắn đi qua cầu Công Lý (nay là cầu Nguyễn Văn Trỗi tại TP. Hồ Chí Minh). Dù mới lập gia đình với chị Phan Thị Quyên chưa lâu (chỉ hơn 10 ngày), Nguyễn Văn Trỗi vẫn xung phong nhận trọng trách trực tiếp mang mìn ra cầu để gài.
Đêm 09/05/1964, trong lúc anh cùng đồng đội đang áp sát chân cầu để đặt khối thuốc nổ lớn, bất ngờ mật vụ và cảnh sát của địch phát hiện do vây ráp đột xuất. Để bảo vệ đồng đội và giữ bí mật tổ chức, anh Trỗi chủ động hành động thu hút địch về phía mình và không may bị chúng bắt giữ.
Bị đưa vào các nhà giam khét tiếng của địch (như Khám Chí Hòa), Nguyễn Văn Trỗi phải chịu đựng những đòn tra tấn dã man đến gai người: từ đánh đập, chích điện cho đến treo ngược. Thế nhưng, vượt lên trên mọi cực hình và cả những lời dụ dỗ mua chuộc về tiền tài, danh vọng, anh vẫn giữ vững một lòng trung kiên, không khai một lời, bảo vệ tuyệt đối an toàn cho tổ chức cơ sở bên ngoài.
Bất lực trước ý chí sắt đá của người chiến sĩ cách mạng, chính quyền Sài Gòn dựng lên một phiên tòa quân sự và tuyên án tử hình anh nhằm hòng dập tắt ngọn lửa đấu tranh của phong trào sinh viên, học sinh và nhân dân miền Nam.
Tin tức về bản án tử hình dành cho Nguyễn Văn Trỗi lan ra thế giới, gây ra một làn sóng phẫn nộ mạnh mẽ. Tại thủ đô Caracas của đất nước Venezuela (Nam Mỹ), một tổ chức du kích mang tên Mặt trận Giải phóng Dân tộc FALN đã tiến hành bắt cóc một sĩ quan không quân Mỹ để ra tối hậu thư: "Nếu Mỹ và tay sai xử tử Nguyễn Văn Trỗi, họ sẽ hành quyết con tin; nếu tha cho Trỗi, con tin sẽ được trả tự do". Trước áp lực đó, Mỹ buộc phải hứa hẹn hoãn thi hành án, nhưng khi du kích Venezuela vừa thả người thì chúng lập tức lật lọng, đẩy nhanh lịch xử bắn anh.
Sáng ngày 15/10/1964, tại vườn rau Khám Chí Hòa, địch tiến hành thi hành án tử hình đối với Nguyễn Văn Trỗi khi anh mới tròn 24 tuổi.
Trước giây phút định mệnh, anh từ chối mọi nghi lễ tôn giáo của kẻ thù và thản nhiên bước đi. Khi lính ngụy tiến lại gần để bịt mắt, anh đã hiên ngang hất tấm băng đen ra và cất vang tiếng nói đầy dũng khí:
"Không! Phải để tôi nhìn mảnh đất này, mảnh đất thân yêu của tôi!"
Trước họng súng của toán hành hình, anh ngẩng cao đầu, biến pháp trường thành nơi vạch mặt kẻ thù và hô vang những khẩu hiệu sục sôi khí thế cách mạng:
"Hãy nhớ lấy lời tôi!"
"Đả đảo đế quốc Mỹ!"
"Đả đảo Nguyễn Khánh!"
"Hồ Chí Minh muôn năm! Hồ Chí Minh muôn năm! Hồ Chí Minh muôn năm!"
Tiếng hô dõng dạc của anh át cả tiếng súng định mệnh, vang dội mãi trong tâm khôn của những người có mặt lúc bấy giờ.
Sự hy sinh oanh liệt của Nguyễn Văn Trỗi đã làm rung động triệu trái tim con người Việt Nam và bạn bè yêu chuộng hòa bình khắp năm châu.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xúc động viết về anh: "Vì Tổ quốc, vì nhân dân, liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi đã anh dũng đấu tranh chống đế quốc Mỹ đến hơi thở cuối cùng. Chí khí lẫm liệt của anh hùng Trỗi là một tấm gương cách mạng sáng ngời cho mọi người yêu nước, nhất là cho các cháu thanh niên học tập."
Hình ảnh và câu chuyện về anh đã trở thành nguồn cảm hứng lớn cho các tác phẩm văn học nghệ thuật bất hủ, tiêu biểu như tập ký sự "Sống như anh" của nhà văn Trần Đình Vân hay bài thơ "Hãy nhớ lấy lời tôi" của nhà thơ Tố Hữu.
Cuộc đời và cái chết hóa thành bất tử của Nguyễn Văn Trỗi mãi là ngọn đuốc thiêng liêng, cổ vũ lớp lớp thế hệ thanh niên Việt Nam sống có lý tưởng, sẵn sàng cống hiến tuổi xuân vì độc lập, tự do và sự trường tồn của Tổ quốc.
