TỪ CHIẾN TRƯỜNG BÌNH – TRỊ – THIÊN ĐẾN ĐẤT THÉP CỦ CHI
Trong lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, có những người lính trưởng thành từ chiến trường, đi qua nhiều trận đánh và từng bước trở thành những cán bộ chỉ huy giàu kinh nghiệm. Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Xuân Lực là một trong những người như vậy. Từ một thanh niên nghèo ở Can Lộc, Hà Tĩnh, ông đã trở thành cán bộ chỉ huy của Trung đoàn 101, Đại đoàn Bình Trị Thiên, rồi tiếp tục hoạt động ở chiến trường miền Nam với bí danh Nguyễn Xuân Kiên, thường được đồng đội gọi là Ba Kiên.
Nguyễn Xuân Lực sinh năm 1926 tại xã Song Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Tuổi thơ của ông gắn với cuộc sống nghèo khó, không có điều kiện học hành và phải đi ở cho địa chủ. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông tham gia lực lượng vũ trang địa phương. Năm 1947, khi đăng ký vào quân đội, vì thân hình gầy yếu, ông không đạt tiêu chuẩn tuyển quân. Không chấp nhận bỏ cuộc, ông đăng ký đến lần thứ ba và phải giấu đá vào người để đủ cân khi kiểm tra. Cuối cùng, ông được nhập ngũ. Câu chuyện nhỏ ấy phần nào cho thấy quyết tâm đặc biệt của người thanh niên muốn được đứng trong hàng ngũ chiến đấu bảo vệ đất nước.
Sau khi nhập ngũ, Nguyễn Xuân Lực vừa chiến đấu vừa học tập. Ông trưởng thành trong đội hình Trung đoàn 101, Đại đoàn Bình Trị Thiên, từ chiến sĩ trở thành cán bộ chỉ huy. Trong kháng chiến chống Pháp, ông tham gia nhiều trận đánh ác liệt trên chiến trường Bình – Trị – Thiên. Một trong những trận đánh tiêu biểu là trận Thanh Hương ngày 11-3-1951. Khi đó, ông giữ cương vị Trung đội trưởng và trực tiếp chỉ huy đơn vị chiến đấu. Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, trong trận đánh, đơn vị do ông chỉ huy đã tiêu diệt một xe bọc thép cùng hàng chục binh lính đối phương. Chiến thắng Thanh Hương là một trận đánh quan trọng của Mặt trận Bình – Trị – Thiên, góp phần làm tiêu hao lực lượng đối phương và củng cố thế trận của ta trên chiến trường miền Trung.
Bước sang xuân – hè năm 1954, khi cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào giai đoạn quyết định với Chiến dịch Điện Biên Phủ, chiến trường Bình – Trị – Thiên tiếp tục mở những trận đánh nhằm phân tán và tiêu hao lực lượng địch. Nguyễn Xuân Lực cùng Trung đoàn 101 tham gia các trận Xuân Bồ, Xuân Tùng. Những trận đánh này tạo sức ép ở chiến trường phía Nam, góp phần phối hợp, chi viện cho chiến trường chính Điện Biên Phủ. Đây là một đặc điểm quan trọng của nghệ thuật chiến tranh nhân dân: cùng lúc tổ chức hoạt động trên nhiều chiến trường để buộc đối phương phải phân tán lực lượng, qua đó tạo điều kiện cho chiến trường chủ yếu giành thắng lợi.
Một chiến công khác được tư liệu ghi nhận là trận đánh giao thông trên Đường 13 đầu năm 1954. Đơn vị của Nguyễn Xuân Lực được giao nhiệm vụ khóa đuôi đội hình địch. Ông tổ chức lực lượng chặn đánh, tiêu diệt hai xe, thu nhiều vũ khí và bắt sống ba đối phương. Không lâu sau, ngày 29-5-1954, ông cùng bảy chiến sĩ phải đối đầu với một lực lượng lớn hơn nhiều, có pháo binh và máy bay yểm trợ. Thay vì cố định đội hình, Nguyễn Xuân Lực tổ chức đánh linh hoạt: lúc đánh trực diện, lúc chia lực lượng đánh hai bên, khi lại luồn ra phía sau hoặc đánh vào sườn đối phương. Sau nhiều giờ chiến đấu, đơn vị đã phá vỡ cuộc càn quét và loại khỏi vòng chiến đấu 20 đối phương.
Những trận đánh liên tiếp trong những năm kháng chiến chống Pháp đã rèn luyện ở Nguyễn Xuân Lực phẩm chất của một người chỉ huy: bình tĩnh, quyết đoán và linh hoạt trước tình huống bất ngờ. Theo các tư liệu được Báo Quân đội nhân dân dẫn lại, ông đã nhiều lần bị thương nhưng vẫn tiếp tục chiến đấu và hoàn thành nhiệm vụ. Ngày 7-5-1956, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, cùng Huân chương Quân công hạng Ba.
Nhưng câu chuyện thời hoa lửa của Nguyễn Xuân Lực chưa dừng lại ở thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông tiếp tục trở lại chiến trường miền Nam. Khi Trung đoàn 101 vào Nam, ông sử dụng bí danh Nguyễn Xuân Kiên; từ đó, trong cách gọi của đồng đội và nhân dân Nam Bộ, cái tên Ba Kiên trở nên quen thuộc. Ông từng hoạt động tại chiến trường miền Đông Nam Bộ và giữ cương vị Tư lệnh Phân khu Sài Gòn – Gia Định, một địa bàn có ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng.
Tại vùng đất Củ Chi, lực lượng do Ba Kiên chỉ huy phải đối đầu với những đơn vị quân sự mạnh của Mỹ và chính quyền Sài Gòn. Trong điều kiện tương quan lực lượng bất lợi, phương thức tác chiến được nhấn mạnh là bám dân, bám đất, tận dụng địa hình và hệ thống địa đạo, phát huy sức mạnh của chiến tranh nhân dân. Đó cũng là một trong những nét nổi bật trong hoạt động chỉ huy của Nguyễn Xuân Lực ở chiến trường miền Đông Nam Bộ.
Đặc biệt, trong Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, lực lượng Q16 từ Củ Chi tiến công vào khu vực Sài Gòn, trong đó có hướng sân bay Tân Sơn Nhất. Những trận đánh khốc liệt trong thời kỳ này đã trở thành chất liệu cho nhiều tác phẩm văn học, trong đó hình tượng người chỉ huy Ba Kiên được nhà văn Nguyễn Trọng Oánh xây dựng trong tiểu thuyết Đất trắng.
Nhìn lại cuộc đời chiến đấu của Nguyễn Xuân Lực, có thể thấy một hành trình xuyên suốt từ Bình – Trị – Thiên đến miền Đông Nam Bộ, từ kháng chiến chống Pháp đến kháng chiến chống Mỹ. Nếu những trận Thanh Hương, Xuân Bồ, Xuân Tùng rèn luyện ông trong vai trò một cán bộ trực tiếp chỉ huy chiến đấu, thì những năm tháng ở Củ Chi và Sài Gòn – Gia Định lại thể hiện tầm vóc của một người chỉ huy cấp cao, biết dựa vào nhân dân và vận dụng địa hình để tổ chức chiến đấu trong điều kiện khó khăn.
Câu chuyện về Anh hùng Nguyễn Xuân Lực vì vậy không chỉ là câu chuyện về những chiến công trên chiến trường. Đó còn là câu chuyện về ý chí vượt qua hoàn cảnh, tinh thần không lùi bước trước khó khăn và quá trình trưởng thành của một người lính từ thực tiễn chiến đấu. Từ chàng trai nghèo ở Can Lộc từng phải giấu đá vào người để được nhập ngũ, ông đã trở thành người chỉ huy được đồng đội biết đến với tên gọi Ba Kiên. Những dấu chân của ông trên các chiến trường Bình – Trị – Thiên và Củ Chi góp phần làm nên ký ức về một thế hệ đã dành tuổi trẻ cho độc lập, thống nhất của Tổ quốc.
