Từ Côn Đảo trở về giữa mùa thu cách mạng
Sau thắng lợi Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Lê Duẩn cùng một số chiến sĩ cộng sản rời Côn Đảo trở về đất liền và tham gia kháng chiến ở Nam Bộ. Những tư liệu tiểu sử được dẫn ở đây ghi nhận ông trong bước ngoặt ấy, không gán cho ông vai trò trực tiếp trong việc thành lập chính quyền trung ương hay tuyên bố độc lập năm 1945.
Năm 1940, Lê Duẩn bị thực dân Pháp bắt tại Sài Gòn, kết án tù và đày ra Côn Đảo. Ông vẫn đang bị giam ở đây khi phong trào giành chính quyền diễn ra trên cả nước vào tháng Tám năm 1945. Theo tư liệu tiểu sử của Đảng Cộng sản Việt Nam, sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Đảng và Chính phủ đón ông trở về đất liền để tham gia kháng chiến ở Nam Bộ. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết ông cùng một số chiến sĩ cộng sản thoát khỏi Côn Đảo trong tháng Tám lịch sử; đến tháng 10, tại hội nghị cán bộ Xứ ủy Nam Bộ ở Mỹ Tho, ông trình bày nhận định về tình hình và tương quan lực lượng ở Nam Bộ. Quân Pháp nổ súng tái chiếm Sài Gòn ngày 23 tháng 9 năm 1945, mở đầu cuộc kháng chiến Nam Bộ; trong bối cảnh ấy, Lê Duẩn tham gia cùng Xứ ủy lãnh đạo cuộc kháng chiến. Các nguồn được kiểm tra ghi nhận hoạt động của ông ở Nam Bộ sau khi trở về, nhưng không cho thấy ông tham gia trực tiếp vào việc tuyên bố độc lập ngày 2 tháng 9 hay thành lập chính quyền trung ương tại Hà Nội. Vì vậy, câu chuyện về ông trong bối cảnh 1945 nên đặt ở hành trình từ nhà tù Côn Đảo tới chiến trường Nam Bộ, không đồng nhất với vai trò của những người lãnh đạo việc lập nước ở trung ương.
