Từ cung Hoàng Thái Hậu

Sau cách mạng tháng 8 năm 1945. Từ Cung Hoàng thái hậu tên thật là Hoàng Thị Cúc (黃氏菊), người ở làng Mỹ Lợi, huyện Phú Lộc, Thừa Thiên – Huế.[1] Thân sinh của bà là ông Hoàng Trọng Tích (黃仲錫), từng đậu Tú tài làm Tri huyện Hòa Đa (Bình Thuận), mẹ của bà là bà La Thị Sơn (羅氏山).

Theo gia phả của họ Hoàng làng Mỹ Lợi, sinh thời ông Tích lấy bà La Thị Huân và có với bà hai người con, một trai một gái. Khi người con gái thứ 2 là Hoàng Thị Như chào đời, ông đón người chị gái của vợ là bà La Thị Sơn đến giúp lo toan việc nhà. Tuy nhiên, ông Tích dần có tình cảm với bà Sơn, dẫn đến bà Sơn có con và sinh ra một người con gái chính là bà Hoàng Thị Cúc. Sau khi sinh bà Cúc, bà La Thị Sơn cảm thấy ân hận với em gái, nên đã để lại con gái cho ông Hoàng Trọng Tích và bà La Thị Huân nuôi, còn mình thì về quê rồi sau này đi lấy chồng khác.

Sinh ra trong một gia đình quan Tri huyện, nhưng từ nhỏ, Hoàng Thị Cúc đã sống cuộc sống hết sức vất vả, khó khăn. Ông bà Tri huyện mất sớm, khi Hoàng Thị Cúc còn nhỏ tuổi, phải sống nhờ gia đình người anh trai cả là Hoàng Trọng Khanh. Nhưng chẳng may người anh cả Hoàng Trọng Khanh lại là người ham mê cờ bạc, có bao nhiêu tiền đều ném vào hết các chiếu bạc. Do mê cờ bạc rồi sinh ra nợ nần, ông Khanh đã "bán" các em gái cho những nơi quyền quý. Bà Hoàng Thị Cúc được đưa vào làm cung nữ hầu hai bà Thánh Cung Nguyễn Hữu Thị Nhàn và Tiên Cung Dương Thị Thục – vợ góa của vua Đồng Khánh.[2]

Từ đây, bà dần tiếp xúc với ông Phụng Hóa công Nguyễn Phúc Bửu Đảo (奉化公阮福寶嶹), con của bà Tiên cung. Trong một lần vào thỉnh an các bà, Hoàng tử Bửu Đảo đã sủng hạnh Hoàng Thị Cúc và kết quả là vị cung nữ mang thai.

Năm 1945, Bảo Đại giao ấn kiếm cho chính quyền Cách mạng, tuyên bố thoái vị, bà Từ Cung cùng bà Nam Phương hoàng hậu và con cháu hoàng thất dọn ra cung An Định vốn là tiềm để của vua Khải Định khi trước để ở. Khi cựu hoàng Bảo Đại ra Hà Nội làm cố vấn cho chủ tịch Hồ Chí Minh, bà Từ Cung và bà Nam Phương cùng các hoàng tử, hoàng nữ vẫn cư trú tại cung An Định.

Năm 1955, khi Quốc trưởng Bảo Đại bị lật đổ, Ngô Đình Diệm lên làm Tổng thống đã quốc hữu hóa cung An Định và đuổi bà Từ Cung ra khỏi đây. Trong tình cảnh này bà đã vội mua lại ngôi nhà của bà Ân phi Hồ Thị Chỉ, là nhà 79 phố Phan Đình Phùng và ở đây cho đến ngày cuối đời. Trong thời gian chiến tranh loạn lạc, mọi hoạt động cúng bái các bậc tiên tổ, hội họp Nguyễn Phước Tộc đều diễn ra tại căn nhà này. Cũng trong thời gian này bà hoàn toàn mất liên lạc với ông hoàng Bảo Đại.

Bà Lê Thị Dinh là người phục vụ bà Từ Cung hơn 60 năm, là người cung nữ cuối cùng triều Nguyễn phục vụ cho Từ Cung Hoàng Thái hậu.[5] Bốn cung nữ hầu Hoàng Thái Hậu gồm: bà Lê Thị Dinh (nhiệm vụ là trang điểm cho Đức Bà, là người hầu hạ Đức Bà tới lúc cuối đời), Lê Thị Tìm (đọc truyện cổ tích và tụng kinh cho Đức Bà nghe hàng đêm), Nguyễn Thị Hồng Vân (tục gọi mệ Chít) và Trần Thị Vui. Đây là bốn cung nữ cuối cùng của triều Nguyễn, cũng là những cung nữ cuối cùng của Việt Nam đang sống vào thế kỷ XXI.[6]

Năm 1973, bà Từ Cung đã được một nhà báo người Mỹ phỏng vấn cùng với bà Ân phi Hồ Thị Chỉ, qua đó cho thấy cuộc sống của các bà lúc hiện tại cũng như khi còn là phi tần trong nội cung:

“Chốn cung đình sung sướng nhưng trọng lễ nghi,” bà Thái hậu nhớ lại khi ngồi xuống chiếc trường kỷ và nhìn chằm chằm vào mấy bức ảnh chụp Hoàng đế và bà trong bộ lễ phục được treo ở vị trí nổi bật trong căn phòng. “Chúng tôi có hệ thống nhân sự phục dịch khổng lồ với hơn 500 lính canh, người hầu, thái y, chiêm tinh gia và thợ may, hơn 100 nhạc công và vũ công."

“Hiện giờ toàn bộ hoàng tộc có độ 200.000 người, đủ cho 16 sư đoàn bộ binh,” bà Thái hậu nói.

“Cuộc sống trong đó là một chuỗi liên tiếp các nghi lễ. Chúng tôi phải ăn diện chỉnh tề còn khách khứa phải quỳ gối trước Hoàng đế và khoanh tay lễ phép khi thưa chuyện với chúng tôi."

“Đức Khải Định chỉ cao tầm mét rưỡi,” bà nói tiếp. “Ngài thích ăn diện lắm. Ngài thường mặc áo dài gấm thêu hoa văn rồng và đeo dải băng của Quân đoàn Danh dự Pháp. Tôi thì mặc áo dài lụa thêu có màu đỏ hoặc vàng cùng quần sa tanh đỏ tươi hoặc trắng.”

Ngoài những dịp lễ tiết, Hoàng đế và các bà ít khi gặp nhau. Một người vợ Việt Nam truyền thống luôn ở hậu phương. Bà Thái hậu nói: “Đức Vua thường đau ốm lắm, Ngài chỉ kịp một đứa con rồi thăng hà lúc 40 tuổi”.

Bà Thái hậu thường dành thời gian đi chùa với các ni cô, đi xem tuồng cổ hoặc đánh bài không ngơi tay với các bà cung tần hoặc vợ của mấy ông quan lớn trong triều.

Hoàng tộc thường đi thăm các ngôi mộ ngói của các bậc Tiên đế ở chân đồi quanh xứ Huế để cầu nguyện và tản bộ trong những khu vườn mát mẻ. Các lăng tẩm xây dưới mỗi đời Hoàng đế được thiết kế như một công viên thu nhỏ và hoạt động như một cung điện nghỉ mát hay điện thờ, nơi linh hồn của Hoàng đế có thể thư thái đi lại.

Khải Định bắt đầu xây lăng vào năm 1920, nhưng mãi đến năm 1931, sáu năm sau khi ông qua đời thì lăng mới hoàn thành.

Bà Thái hậu cho biết: “Một nhà địa lý đã tư vấn cho Ngài chọn vị trí này, rồi Ngài cho chất đầy đồ sứ Trung Hoa và Nhật Bản trong đó. Cứ vài tuần chúng tôi lại ngồi xe Limo đen đến đó để kiểm tra tiến độ và tế lễ. Hiện tôi vẫn thỉnh thoảng lên thăm lăng Ngài, dù tôi đã là một bà già và không thể ra ngoài nhiều”.

Trái ngược với những ngày êm ả xưa kia, giờ đây bà Thái hậu sinh sống bằng khoản cấp dưỡng hàng tháng 20.000 đồng tiền Đông Dương (40 đô) từ Chính phủ. Có nguồn tin cho rằng bà ấy còn bán vài món đồ trong cung để trang trải cuộc sống.

Bà thường cùng vài người hầu đi chùa và viết thư cho con trai, nhưng phần lớn thời gian bà dành để chơi bài Tam Cúc.

Nói chuyện phiếm được nửa giờ, Thái hậu nói cảm thấy mệt, lấy cớ đi hút thuốc lá. Trong lúc bà đi khỏi, Bà Phi (Nguyên văn: Ba Phi, tác giả chú thêm là "Madame Concubine"), trước là bà Nhất giai phi trong hậu cung, bước vào và ngồi thế chỗ bà Thái hậu trên trường kỷ. Vẻ khó chịu mà Bà Phi nhận được khi Thái hậu quay lại đã thể hiện rõ những người đàn bà này vẫn rất xem trọng tôn ti vị thế của mình.

Bà Phi miêu tả Thái hậu là một người tốt bụng, nhưng khó tính, dễ cáu và thường thích làm theo ý của mình (...)

Mệ Bông Nguyễn Thị Cẩm Hà, con gái của Mỹ Lương Công chúa Nguyễn Phúc Tốn Tùy (con gái vua Dục Đức, chị gái vua Thành Thái) trong cuộc phỏng vấn vào năm 2002 với nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Bách có nhắc đến cuộc sống trong cung An Định của Đức Từ Cung sau ngày nhà Nguyễn cáo chung như sau:

(...) Mệ Bông không bao giờ tái giá. Niềm an ủi của Mệ bây giờ là cung An Định ở An Cựu, nơi Đức Từ Cung và một số mệnh phụ còn giữ lại được phần nào nếp sống xưa. Tại đấy các bà vẫn còn được chơi các loại bài phổ thông trong cung, thí dụ như tứ sắc, xếp, mã chược, tam hường. Nhưng Hoàng thái hậu chỉ cho họ đặt tiền cửa rất ít. Mặc dù “Bà Từ Cung nghiêm khắc lắm,” nhưng Mệ vẫn hay vào cung sống với Ngài, và giúp Ngài với hai sở trường của Mệ là khăn vành và bếp núc, khi cần.

Năm 1980, Đoan Huy Hoàng thái hậu qua đời, thọ 91 tuổi, bà được an táng gần Tư Lăng (lăng vua Đồng Khánh) tại xã Thủy Xuân, thành phố Huế, Thừa Thiên – Huế. Căn nhà 79 Phan Đình Phùng mà bà đã ở những ngày cuối đời hiện nay được tu bổ trở thành điểm tham quan cho khách du lịch.

Theo "Bức Tâm Thư" tức "Di Chúc" của đức Đoan Huy Hoàng Thái hậu - Đức Từ Cung thì ngôi nhà của Bà sau khi Bà qua đời, sẽ là nơi thờ phụng "Liệt Thánh" (tức Tổ Tiên nhà Nguyễn) và thờ Bà.

Ngôi nhà của Bà sẽ giao cho Hội đồng Hoàng Tộc Nguyễn Phước (gọi tắt là Hội đồng Nguyễn Phước Tộc) quản lý và sử dụng làm Văn phòng của Nguyễn Phước Tộc để đón tiếp bà con và sinh hoạt Hoàng tộc. (Vì năm 1980, khi Bà mất, Nguyễn Phước Tộc chưa có những sinh hoạt như hiện nay trong Kinh Thành, tại Đại Nội Huế).

Nhưng do hiện nay ở Huế vẫn chưa có ai trong Nguyễn Phước Tộc chính thức đến tiếp nhận thừa kế gia sản cho nên ngôi nhà của bà và các hiện vật bên trong tạm thời được giao cho Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế quản lý.