Từ cuộc biểu tình chấn động Paris đến vị "Giáo sư Đỏ" trong ngục tù Côn Đảo: Thời thanh xuân rực lửa của Trần Văn Giàu
Sinh ra trong một gia đình đại điền chủ giàu có bậc nhất tỉnh Tân An, chàng thanh niên Trần Văn Giàu sang Pháp du học với ước vọng ban đầu là lấy hai bằng tiến sĩ Luật và Văn chương. Thế nhưng, nỗi nhục mất nước đã đưa ông đến với Đảng Cộng sản Pháp, bước vào Trường Đại học Phương Đông tại Liên Xô, để rồi khi trở về Tổ quốc, ông biến những nhà tù khét tiếng nhất của thực dân Pháp thành giảng đường lý luận cách mạng.
Cuộc biểu tình trước dinh Tổng thống Pháp và bước ngoặt cuộc đời
Năm 1928, sau khi đỗ tú tài ưu tại trường Chasseloup-Laubat (Sài Gòn), chàng công tử 17 tuổi Trần Văn Giàu lên tàu sang Pháp du học tại Đại học Toulouse. Khi tiễn con trai xuống tàu, cha ông – một điền chủ sở hữu hàng trăm mẫu ruộng tại Châu Thành (Tân An, Long An) – chỉ mong con lấy được tấm bằng tiến sĩ trở về làm rạng danh gia tộc.
Tuy nhiên, không khí chính trị sôi sục tại Pháp cuối thập niên 1920 đã làm thay đổi hoàn toàn nhận thức của người thanh niên trẻ. Tháng 5/1930, Trần Văn Giàu chính thức gia nhập Đảng Cộng sản Pháp. Chỉ một tháng sau, khi nghe tin thực dân Pháp tuyên án tử hình 13 chiến sĩ yêu nước trong cuộc khởi nghĩa Yên Bái tại Việt Nam, Trần Văn Giàu cùng các lưu học sinh Việt Nam đã dẫn đầu đoàn biểu tình tiến thẳng về phía Điện Élysée (Dinh Tổng thống Pháp ở Paris) hô vang khẩu hiệu phản đối án tử hình và đòi quyền độc lập cho Đông Dương.
Cảnh sát Pháp lập tức đàn áp, bắt giam Trần Văn Giàu vào ngục tối tại Paris rồi ra lệnh trục xuất ông về nước. Trở về Sài Gòn năm 1930, thay vì về quê tiếp quản cơ nghiệp gia đình, ông lao vào hoạt động bí mật trong Xứ ủy Nam Kỳ. Cuối năm 1931, tổ chức Đảng bí mật cử ông sang Liên Xô theo học tại Trường Đại học Phương Đông (Stalin) ở Moscow. Tại đây, với trí thông minh kiệt xuất, ông bảo vệ xuất sắc luận án tốt nghiệp về Vấn đề ruộng đất ở Đông Dương và trang bị cho mình một nền tảng triết học, kinh tế chính trị và lịch sử thế giới vô cùng uyên bác.
Vị "Giáo sư Đỏ" giữa Khám Lớn Sài Gòn và địa ngục Côn Đảo
Năm 1933, Trần Văn Giàu bí mật trở về Sài Gòn khôi phục phong trào cách mạng trong bối cảnh thực dân Pháp đang khủng bố trắng. Tháng 6/1935, ông bị mật thám Pháp bắt giữ và kết án 5 năm tù giam cùng 10 năm quản thúc. Thực dân Pháp đưa ông vào Khám Lớn Sài Gòn, sau đó đày ra Côn Đảo (6/1935) với mục đích bẻ gãy ý chí của người cộng sản trẻ tuổi.
Thế nhưng, chính trong ngục tối của thực dân, tài năng sư phạm và trí tuệ của Trần Văn Giàu lại tỏa sáng rực rỡ. Nhận thấy nhiều anh em tù chính trị có lòng yêu nước nồng nhiệt nhưng còn thiếu kiến thức lý luận và văn hóa, Chi bộ nhà tù đã phân công Trần Văn Giàu làm "Giáo sư chính" phụ trách việc giảng dạy trong tù.
Không có một cuốn sách tham khảo nào trong tay, chỉ bằng trí nhớ phi thường từ những năm tháng học tập tại Pháp và Liên Xô, Trần Văn Giàu đã viết lên những mảnh giấy thuốc lá, giấy xi măng hoặc dùng gạch non viết lên nền xi măng để soạn ra hàng loạt giáo trình: Triết học duy vật biện chứng, Kinh tế chính trị học Mác – Lênin, Lịch sử thế giới cận đại, Lịch sử các cuộc cách mạng tư sản và vô sản.
Từ Khám Lớn Sài Gòn ra đến Hầm Đá Côn Đảo rồi sau này là căng Tà Lài, những lớp học bí mật diễn ra ngay dưới mắt cai ngục. Những học trò trong tù của ông ngày ấy – trong đó có nhiều người lớn tuổi hơn ông như Tôn Đức Thắng, Phạm Hùng, Lê Văn Lương, Nguyễn Văn Nguyễn... – đều trìu mến gọi ông là "Giáo sư Đỏ". Chính những lớp học trong tù của Trần Văn Giàu đã đào tạo nên một thế hệ cán bộ cốt cán, chuẩn bị lực lượng nòng cốt cho cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 sau này.
Nguồn tư liệu chính thống đối chiếu và tham khảo
Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam – Thành ủy TP.HCM, Giáo sư Trần Văn Giàu – Người cộng sản kiên cường, nhà khoa học lớn, NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011.
Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Long An, Lịch sử Đảng bộ tỉnh Long An (1930–2000), NXB Chính trị Quốc gia Sự thật.
Nhiều tác giả, Trần Văn Giàu – Dấu ấn trăm năm, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2011.
