Từ cuộc hội ngộ xúc động với Bác Hồ năm 1946 đến bộ đại sử 5 tập "Miền Nam giữ vững thành đồng" viết giữa lòng Hà Nội

Giọt nước mắt và cái ôm siết chặt tại Bắc Bộ Phủ (1946)

Cuối năm 1945, sau hơn ba tháng trực tiếp chỉ huy cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp tại Sài Gòn và các tỉnh Nam Bộ, đồng chí Trần Văn Giàu (khi ấy là Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ) nhận được điện triệu tập của Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Hà Nội để báo cáo toàn diện tình hình miền Nam và nhận nhiệm vụ mới.

Vượt qua chặng đường gian khổ bằng đường bộ và đường biển đầy tàu chiến Pháp phong tỏa, đầu năm 1946, Trần Văn Giàu đặt chân tới Thủ đô Hà Nội. Tại Bắc Bộ Phủ, lần đầu tiên người Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ kiên cường được gặp Bác Hồ – vị lãnh tụ mà ông từng nghe danh từ những năm tháng học tập ở Liên Xô.

Khi Trần Văn Giàu bước vào phòng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đứng dậy mở rộng vòng tay ôm chặt lấy người cán bộ từ tuyến đầu khói lửa trở về. Suốt buổi làm việc, Bác Hồ chăm chú lắng nghe Trần Văn Giàu báo cáo từng chi tiết về sự hy sinh anh dũng của các chiến sĩ cảm tử Sài Gòn, về những rừng tầm vông vạt nhọn của Thanh niên Tiền phong và tấm lòng kiên trung của đồng bào Nam Bộ thà đốt sạch nhà cửa chứ không chịu làm nô lệ cho thực dân Pháp.

Xúc động trước tinh thần quả cảm của đồng bào miền Nam đi trước về sau, tháng 2/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ tặng nhân dân miền Nam danh hiệu vẻ vang: "Thành đồng Tổ quốc". Bốn chữ vàng ấy của Bác Hồ đã trở thành lẽ sống và nguồn cảm hứng lớn nhất trong cuộc đời làm sử của Trần Văn Giàu.

Chiến hào trên trang giấy trắng giữa lòng Hà Nội (1964–1975)

Sau Hiệp định Genève năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt ở vĩ tuyến 17. Giáo sư Trần Văn Giàu ở lại miền Bắc công tác trong ngành giáo dục đại học và Viện Sử học. Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước ở miền Nam bước vào giai đoạn ác liệt nhất từ đầu thập niên 1960, nhiều học trò và đồng chí của ông lần lượt vượt Trường Sơn vào Nam chiến đấu.

Do tuổi tác đã cao và sức khỏe suy giảm sau nhiều năm tù đày thực dân, Giáo sư Trần Văn Giàu không được Trung ương cho phép vượt Trường Sơn về Nam. Nỗi nhớ quê hương Tân An, nhớ đường phố Sài Gòn và nỗi đau trước những tin tức đồng bào miền Nam ngã xuống dưới bom đạn chiến tranh giày vò ông từng đêm. Ông tự nhủ: Không được cầm súng trực tiếp trên chiến trường miền Nam, người trí thức cộng sản phải chiến đấu bằng chính cây bút của mình để dựng lại tượng đài bất khuất của đồng bào miền Nam!

Trong căn phòng làm việc đơn sơ tại Hà Nội, suốt hơn 10 năm ròng rã (từ năm 1964 đến năm 1975, và hoàn chỉnh tập cuối vào năm 1978), ngày nào Giáo sư Trần Văn Giàu cũng làm việc từ 12 đến 14 tiếng đồng hồ. Ông tỉ mỉ thu thập hàng vạn bức điện mật từ chiến trường gửi ra, từng tờ báo in dưới địa đạo Củ Chi, từng bản tin của Thông tấn xã Giải phóng để biên soạn bộ đại chuyên khảo lịch sử đương đại: Miền Nam giữ vững thành đồng.

Bộ sách gồm 5 tập đồ sộ với gần 3.000 trang in, dựng lại một cách toàn diện, sống động và hào sảng cuộc đấu tranh kiên cường của nhân dân miền Nam từ sau Hiệp định Genève (1954) qua phong trào Đồng Khởi (1960), chiến thắng Ấp Bắc, Bình Giã cho đến cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân (1968) và Đại thắng mùa Xuân 1975.

Điều kỳ diệu là dù viết ở Hà Nội trong lúc cuộc chiến đang diễn ra, từng trang viết của Giáo sư Trần Văn Giàu lại sống động, nóng hổi hơi thở chiến trường Nam Bộ đến mức nhiều cán bộ từ miền Nam ra Bắc đọc sách đều ngỡ ngàng tưởng rằng ông vừa từ chiến khu miền Đông Nam Bộ trở về. Bộ sách Miền Nam giữ vững thành đồng đã trở thành bản anh hùng ca bằng sử học vĩ đại nhất viết về miền Nam trong thế kỷ XX.

Nguồn tư liệu chính thống đối chiếu và tham khảo

• Trần Văn Giàu, Miền Nam giữ vững thành đồng (Bộ 5 tập), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1964–1978.