Từ đội viên Giải phóng quân đến Tư lệnh Quân khu
Trung tướng Đàm Văn Ngụy (1927 – 2015), bí danh Văn Chung, là một trong những vị tướng trưởng thành từ buổi đầu thành lập lực lượng vũ trang cách mạng. Ông thuộc lớp đội viên đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng Quân – tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam ngày nay. Cuộc đời ông gắn liền với ba cuộc chiến tranh lớn: kháng chiến chống Pháp, kháng chiến chống Mỹ và chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979.
Xuất thân và những năm tháng đầu đời cách mạng
Ông sinh ngày 1-5-1927 tại xã Xuất Tính (nay là xã Minh Khai), huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng, trong một gia đình người Tày giàu truyền thống yêu nước. Từ năm 14 tuổi, ông đã làm liên lạc, dẫn đường, tiếp tế cho cán bộ Việt Minh hoạt động bí mật.
Tháng 1-1945, ông chính thức gia nhập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng Quân. Cách mạng Tháng Tám thành công, ông tham gia giành chính quyền ở Thất Khê, Na Sầm và tham gia huấn luyện cán bộ Việt Minh tại địa phương.
Trong kháng chiến chống Pháp
Những năm 1946–1954, ông trực tiếp chiến đấu ở mặt trận Cao – Bắc – Lạng. Từ cán bộ tiểu đội, trung đội đến đại đội trưởng, ông nổi bật với lối chỉ huy gan dạ, linh hoạt.
Năm 1947, ông chỉ huy phục kích đánh đoàn xe quân sự Pháp ở Lũng Vài, trực tiếp dùng lựu đạn tiêu diệt xe thiết giáp.
Năm 1949, tiếp tục đánh chia cắt đội hình địch, tạo điều kiện cho đơn vị tiêu diệt nhiều xe và binh lính Âu Phi.
Thu – Đông 1953-1954, ông tham gia tiễu phỉ khu vực biên giới Việt – Lào, vừa tác chiến vừa vận động hàng chục lính phỉ buông súng.
Ngày 7-5-1956, khi đang là Tiểu đoàn phó Tiểu đoàn 11, Trung đoàn 176, Đại đoàn 316, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Huân chương Quân công hạng Ba.
Trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ
Sau thời gian học tập tại Trường Quân sự Trung cao Nam Kinh (Trung Quốc), ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ Trung đoàn trưởng, rồi Sư đoàn trưởng.
Từ năm 1967, ông vào chiến trường miền Nam, tham gia xây dựng lực lượng chủ lực tại Tây Nguyên. Ông chỉ huy Trung đoàn 174, sau đó là Sư đoàn 7 và Sư đoàn 316 trong nhiều chiến dịch lớn.
Năm 1972, ông chỉ huy Sư đoàn 7 tham gia Chiến dịch Nguyễn Huệ.
Năm 1975, ông cùng lãnh đạo Sư đoàn 316 hành quân thần tốc vào Tây Nguyên, tham gia đánh Buôn Ma Thuột, mở màn Chiến dịch Tây Nguyên.
Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh, sư đoàn do ông chỉ huy tiến công hướng Trảng Bàng – Củ Chi trong đội hình Quân đoàn 3.
Tư lệnh trong chiến tranh bảo vệ Tổ quốc
Sau năm 1975, ông giữ nhiều cương vị quan trọng: Phó Hiệu trưởng Quân sự Trường Sĩ quan Chính trị, Phó Tư lệnh rồi Tư lệnh Quân khu 1.
Năm 1979, ông là Tư lệnh Quân đoàn 8 (Binh đoàn Pắc Bó), trực tiếp chỉ huy lực lượng tham gia chiến đấu trong cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc.
Ông được phong quân hàm:
Đại úy (1960)
Thiếu tá (1965)
Trung tá (1967)
Thượng tá (1973)
Đại tá (1974)
Thiếu tướng (1980)
Trung tướng (1984)
Từ năm 1987 đến 1997, ông giữ chức Tư lệnh Quân khu 1, Bí thư Đảng ủy Quân khu.
Hoạt động chính trị và vinh danh
Ngoài quân sự, ông là Ủy viên Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa VI, VII; Đại biểu Quốc hội khóa VIII, IX.
Những phần thưởng cao quý ông được trao tặng gồm:
Danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Huân chương Độc lập hạng Nhất
Huân chương Quân công hạng Nhất, Nhì, Ba
Huân chương Kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ hạng Nhất
Huân chương Tự do hạng Nhất do Nhà nước Lào trao tặng
Cuộc đời người tướng trận mạc
Từ một thiếu niên dân tộc Tày làm liên lạc trong rừng núi Cao Bằng đến vị Trung tướng, Tư lệnh Quân khu, cuộc đời Đàm Văn Ngụy là hành trình dài gắn bó với vận mệnh dân tộc.
Ông từ trần ngày 15-2-2015 tại Hà Nội, an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch – nơi yên nghỉ của nhiều cán bộ lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nước.
Hơn bảy thập kỷ hoạt động cách mạng, Trung tướng Đàm Văn Ngụy là hình ảnh tiêu biểu của thế hệ tướng lĩnh trưởng thành từ chiến tranh nhân dân: kiên trung, mưu lược và trọn đời vì Tổ quốc.
