Tự Đức

Tự Đức

Vua trị vì lâu nhất triều Nguyễn, giai đoạn Pháp bắt đầu xâm lược.

Tự Đức, tên Nguyễn Phúc Hồng Nhậm (22 tháng 9 năm 1829 – 19 tháng 7 năm 1883), hoàng đế thứ tư nhà Nguyễn, trị vì 1847–1883, lâu nhất triều Nguyễn. Ông là đích tử Thiệu Trị và Từ Dụ; anh Hồng Bảo ham chơi nên di chiếu truyền ngôi cho ông, lên ngôi tháng 10 năm 1847, 19 tuổi. Triều ông đánh dấu suy yếu: quân lạc hậu, kinh tế trì trệ, nội loạn, rồi Pháp xâm lược. Ông tự phê bàn luận nhiều mà thành công ít. Sau khi ông mất, Pháp ép bảo hộ; vua Nguyễn còn danh nghĩa.

Triều thần Nho giáo ít hiểu kỹ thuật phương Tây. Nguyễn Trường Tộ dâng sớ cải cách nhưng bị ngăn. Bộ binh 50 người mới 5 khẩu súng, mỗi năm tập bắn sáu viên. Ông khước từ thông thương cho đến khi mất Gia Định mới đặt cơ quan giao thiệp. Năm 1848 ông dụ cấm đạo; 1851 bốn giáo sĩ Pháp bị chém. Hòa ước 1862 bỏ cấm đạo; Văn Thân vẫn tàn sát giáo dân.

Bắc Kỳ có khoảng 40 cuộc nổi loạn, kể Cao Bá Quát, Lê Duy Phụng, thổ phỉ Cờ Đen Cờ Vàng. Năm 1858 liên quân Pháp–Tây Ban Nha đánh Đà Nẵng rồi Gia Định. Hòa ước 1862 nhường ba tỉnh miền Đông; 1867 mất nốt miền Tây, Phan Thanh Giản tự vẫn. Năm 1873 Garnier chiếm Hà Nội, Nguyễn Tri Phương chết. Hòa ước 1874 công nhận Nam Kỳ thuộc Pháp. Năm 1882 Rivière chiếm Hà Nội, Hoàng Diệu tự tử. Ông mất 19 tháng 7 năm 1883, lăng Khiêm Lăng; bia tự trách để mất nước.

Ông được khen chăm chỉ, hiếu thảo, hay chữ, chỉ đạo Cương mục. Trần Trọng Kim quy lỗi vua và đình thần không hiểu thời cuộc. Phan Bội Châu kết tội làm mất nước. Ông không có con ruột, nhận nuôi Dục Đức, Đồng Khánh, Kiến Phúc.